# ΚΕΦΑΛΑΙΟ I

## ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Ο ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΜΕΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

### Ανεκμετάλλευτοι θησαυροί

Στη σύγχρονη εποχή, η ψυχική ζωή του νεογέννητου παιδιού έχει προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον. Πολλοί επιστήμονες και ψυχολόγοι έχουν παρατηρήσει παιδιά από την ηλικία των τριών ωρών έως και την πέμπτη ημέρα μετά τη γέννησή τους. Άλλοι, αφού μελέτησαν προσεκτικά τα παιδιά, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα δύο πρώτα χρόνια είναι τα σημαντικότερα της ζωής. Η αγωγή κατά την περίοδο αυτή πρέπει να έχει ως σκοπό να βοηθήσει την ανάπτυξη των ψυχικών δυνάμεων που είναι εγγενείς στον άνθρωπο. Αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί με τη διδασκαλία, επειδή το παιδί δεν θα μπορούσε να κατανοήσει όσα θα του έλεγε ένας δάσκαλος.

Η πολύ γενική και ευρέως διαδεδομένη παρατήρηση έχει δείξει ότι τα μικρά παιδιά είναι προικισμένα με μια ιδιαίτερη ψυχική φύση. Αυτό μας δείχνει έναν καινούργιο τρόπο άσκησης της αγωγής! Μια διαφορετική μορφή αγωγής, που αφορά την ίδια την ανθρωπότητα και που ποτέ μέχρι σήμερα δεν έχει ληφθεί υπόψη.

Η πραγματική δημιουργική ενέργεια των παιδιών, ζωντανή και δυναμική, παρέμεινε άγνωστη για χιλιάδες χρόνια. Όπως οι άνθρωποι πάτησαν για πρώτη φορά πάνω στη γη και αργότερα καλλιέργησαν την επιφάνειά της, χωρίς να γνωρίζουν ή να ενδιαφέρονται για τους τεράστιους πλούτους που ήταν κρυμμένοι στα βάθη της, έτσι και σήμερα ο άνθρωπος προχωρεί στον πολιτισμό χωρίς να γνωρίζει τους πλούτους που είναι θαμμένοι μέσα στον ψυχικό κόσμο του παιδιού. Και πράγματι, επί χιλιάδες χρόνια, από τις απαρχές ακόμη της ίδιας της ανθρωπότητας, ο άνθρωπος συνέχισε να καταπιέζει αυτές τις ενέργειες και να τις συντρίβει.

Μόνο σήμερα μερικοί έχουν αρχίσει να υποψιάζονται την ύπαρξή τους. Η ανθρωπότητα έχει αρχίσει να συνειδητοποιεί τη σημασία αυτών των πλούτων, που δεν είχαν ποτέ αξιοποιηθεί, κάτι πολυτιμότερο από τον χρυσό: την ίδια την ψυχή του ανθρώπου.

Αυτά τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής μάς προσφέρουν ένα νέο φως, που αποκαλύπτει τους νόμους της ψυχικής οικοδόμησης. Οι νόμοι αυτοί ήταν μέχρι τώρα άγνωστοι. Η εξωτερική έκφραση του παιδιού αποκάλυψε την ύπαρξή τους. Μας δείχνει έναν τύπο ψυχολογίας εντελώς διαφορετικό από εκείνον του ενηλίκου.

Έτσι αρχίζει ο νέος δρόμος. Δεν είναι ο καθηγητής εκείνος που εφαρμόζει την ψυχολογία στα παιδιά· είναι τα ίδια τα παιδιά που διδάσκουν την ψυχολογία στον καθηγητή.

Αυτό μπορεί να φαίνεται ασαφές, γίνεται όμως αμέσως κατανοητό αν εξετάσουμε το ζήτημα λίγο πιο λεπτομερώς: το παιδί διαθέτει έναν τύπο νου που απορροφά τη γνώση και διδάσκει τον ίδιο του τον εαυτό. Μια επιφανειακή παρατήρηση αρκεί για να το δείξει.

Το παιδί των δύο ετών μιλά τη γλώσσα των γονιών του. Η εκμάθηση μιας γλώσσας είναι ένα σπουδαίο πνευματικό επίτευγμα. Ποιος, λοιπόν, δίδαξε στο δίχρονο παιδί αυτή τη γλώσσα; Είναι ο δάσκαλος; Όλοι γνωρίζουν ότι δεν είναι έτσι, κι όμως το παιδί γνωρίζει με τελειότητα τα ονόματα των πραγμάτων, γνωρίζει τα ρήματα, τα επίθετα κ.λπ.

Όποιος μελετήσει το φαινόμενο θα βρει εκπληκτικό να παρακολουθεί την ανάπτυξη της γλώσσας. Όλοι όσοι το έχουν κάνει συμφωνούν ότι το παιδί αρχίζει να χρησιμοποιεί λέξεις και ονόματα σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του. Είναι σαν να διαθέτει ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Πράγματι, ακολουθεί πιστά ένα αυστηρό πρόγραμμα που έχει επιβληθεί από τη φύση, και με τέτοια ακρίβεια, ώστε ακόμη και το πιο σχολαστικό σχολείο να ωχριά μπροστά του. Ακολουθώντας αυτό το χρονοδιάγραμμα, το παιδί μαθαίνει όλες τις ανωμαλίες και τις διαφορετικές συντακτικές κατασκευές της γλώσσας με αξιοθαύμαστη επιμέλεια.
## ΤΑ ΖΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ

Μέσα στο παιδί υπάρχει ένας πολύ σχολαστικός δάσκαλος. Αυτός είναι που επιτυγχάνει αυτά τα αποτελέσματα σε κάθε παιδί, ανεξάρτητα από την περιοχή στην οποία βρίσκεται. Η μόνη γλώσσα που ο άνθρωπος μαθαίνει τέλεια είναι εκείνη που αποκτά κατά τη συγκεκριμένη περίοδο της παιδικής ηλικίας, όταν κανείς δεν μπορεί να του τη διδάξει.

Και όχι μόνο αυτό: όσο βοήθεια και υποστήριξη κι αν δεχθεί αργότερα στη ζωή του, αν προσπαθήσει να μάθει μια καινούργια γλώσσα, δεν θα μπορέσει να τη μιλήσει με την ίδια ακρίβεια με εκείνη που απέκτησε στην παιδική του ηλικία.

Υπάρχει μέσα στο παιδί μια ψυχική δύναμη που το βοηθά. Και δεν πρόκειται μόνο για τη γλώσσα. Στην ηλικία των δύο ετών είναι σε θέση να αναγνωρίζει όλα τα πράγματα και όλα τα πρόσωπα που βρίσκονται στο περιβάλλον του.

Όσο περισσότερο το σκεφτόμαστε, τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται το τεράστιο μέγεθος της οικοδόμησης που επιτυγχάνει το παιδί: γιατί όλα όσα διαθέτουμε έχουν οικοδομηθεί από το παιδί που υπήρξαμε κάποτε, και οι σημαντικότερες ικανότητες οικοδομούνται κατά τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής.

Δεν πρόκειται μόνο για το να αναγνωρίζουμε όσα βρίσκονται γύρω μας ή για το να κατανοούμε και να αντιμετωπίζουμε το περιβάλλον μας. Ολόκληρη η νοημοσύνη μας, το θρησκευτικό μας συναίσθημα, τα ιδιαίτερα συναισθήματα πατριωτισμού και ταξικής συνείδησης οικοδομούνται κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου της ζωής, όταν κανείς δεν μπορεί να διδάξει το παιδί.

Είναι σαν η φύση να είχε προστατεύσει κάθε παιδί από την επιρροή της ανθρώπινης νοημοσύνης, ώστε να δώσει στον εσωτερικό δάσκαλο, ο οποίος καθοδηγεί από μέσα, τη δυνατότητα να ολοκληρώσει μια πλήρη ψυχική οικοδόμηση προτού η ανθρώπινη νοημοσύνη έρθει σε επαφή με το πνεύμα του παιδιού και το επηρεάσει.

Στην ηλικία των τριών ετών το παιδί έχει ήδη θέσει τα θεμέλια της ανθρώπινης προσωπικότητας και χρειάζεται την ειδική βοήθεια της αγωγής στο σχολείο.

Τα αποκτήματα που έχει ήδη κατακτήσει είναι τόσο σημαντικά, ώστε μπορούμε να πούμε ότι το παιδί που μπαίνει στο σχολείο στα τρία του χρόνια είναι ένας ηλικιωμένος άνθρωπος.

Οι ψυχολόγοι λένε ότι, αν συγκρίνουμε τις δικές μας ικανότητες ως ενήλικοι με εκείνες του παιδιού, θα χρειαζόμασταν εξήντα χρόνια σκληρής εργασίας για να πετύχουμε όσα έχει πετύχει το παιδί μέσα στα πρώτα τρία χρόνια της ζωής του.

Και εκφράζονται με αυτά τα παράξενα λόγια που ανέφερα προηγουμένως: στα τρία του χρόνια, το παιδί είναι ήδη ένας ηλικιωμένος άνθρωπος.

Ακόμη και τότε, όμως, αυτή η παράξενη ικανότητα του παιδιού να απορροφά από το περιβάλλον δεν έχει τελειώσει.

## ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ

Στα πρώτα μας σχολεία τα παιδιά έρχονταν σε ηλικία τριών ετών. Κανείς δεν μπορούσε να τα διδάξει, επειδή δεν ήταν δεκτικά στη διδασκαλία. Παρ' όλα αυτά, έδιναν εντυπωσιακές αποκαλύψεις για το μεγαλείο του ανθρώπινου νου.

Το σχολείο μας δεν είναι ένα πραγματικό σχολείο· είναι ένα «σπίτι των παιδιών», δηλαδή ένα περιβάλλον ειδικά προετοιμασμένο για τα παιδιά, όπου εκείνα απορροφούν ό,τι πολιτιστικό υλικό υπάρχει στο περιβάλλον, χωρίς κανείς να τους το διδάσκει.

Στο πρώτο μας σχολείο τα παιδιά που φοιτούσαν προέρχονταν από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και οι γονείς τους ήταν εντελώς αγράμματοι.

Κι όμως, αυτά τα παιδιά, σε ηλικία τεσσάρων ετών, ήξεραν να διαβάζουν και να γράφουν. Κανείς δεν τους είχε διδάξει.

Οι επισκέπτες έμεναν έκπληκτοι βλέποντας παιδιά τόσο μικρής ηλικίας να γράφουν και να διαβάζουν.

«Ποιος σας έμαθε να γράφετε;» τα ρωτούσαν.

Και τα παιδιά σήκωναν το βλέμμα τους με απορία και απαντούσαν:

«Μου έμαθε; Κανείς δεν μου έμαθε.»

Εκείνη την εποχή αυτό φαινόταν σαν θαύμα.

Το ότι τόσο μικρά παιδιά μπορούσαν να γράφουν ήταν από μόνο του εκπληκτικό· αλλά ότι μπορούσαν να το κάνουν χωρίς να έχουν λάβει καμία διδασκαλία έμοιαζε αδύνατο.

Ο Τύπος άρχισε να μιλά για την αυθόρμητη απόκτηση του πολιτισμού. Οι ψυχολόγοι πίστευαν ότι αυτά τα παιδιά ήταν ξεχωριστά παιδιά, και για πολύ καιρό συμμεριζόμασταν κι εμείς αυτή την άποψη.

### Η αυθόρμητη απόκτηση του πολιτισμού

Μόνο ύστερα από μερικά χρόνια αντιληφθήκαμε ότι όλα τα παιδιά διαθέτουν αυτή την ικανότητα να απορροφούν τον πολιτισμό.

Αν αυτό ήταν αλήθεια, σκεφτήκαμε, και αν ο πολιτισμός μπορούσε να αφομοιωθεί χωρίς κόπωση, τότε ας τοποθετήσουμε μπροστά τους διαφορετικά στοιχεία του πολιτισμού, ώστε να τα απορροφήσουν.

Έτσι τα παιδιά απορρόφησαν πολύ περισσότερα από την ανάγνωση και τη γραφή. Μαθήματα όπως η βοτανική, η ζωολογία, τα μαθηματικά, η γεωγραφία και άλλα αποκτήθηκαν με την ίδια ευκολία, αυθόρμητα και χωρίς κόπωση.

Έτσι διαπιστώσαμε ότι η αγωγή δεν είναι αυτό που προσφέρει ο δάσκαλος.

Η αγωγή είναι μια φυσική διαδικασία, η οποία πραγματοποιείται αυθόρμητα μέσα στο ανθρώπινο άτομο.

Αποκτάται όχι ακούγοντας λόγια, αλλά μέσα από τις εμπειρίες που έχει κανείς στο περιβάλλον του.

Το καθήκον του δασκάλου, επομένως, δεν είναι να μιλά, αλλά να προετοιμάζει μια σειρά από κίνητρα πολιτιστικής δραστηριότητας, τα οποία θα βρίσκονται μέσα σε ένα ειδικά προετοιμασμένο περιβάλλον.

Οι εμπειρίες μου διαρκούν πλέον σαράντα χρόνια και, καθώς τα παιδιά αναπτύσσονταν εδώ κι εκεί, σε διαφορετικά έθνη, οι γονείς μου ζητούσαν να συνεχίσω την αγωγή και για τα μεγαλύτερα παιδιά.

Έτσι διαπιστώσαμε ότι η ατομική δραστηριότητα είναι το μοναδικό μέσο ανάπτυξης και ότι αυτό ισχύει τόσο για το παιδί της προσχολικής ηλικίας όσο και για τους νέους στα δημοτικά και στα άλλα σχολεία.

## ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Μπροστά στα μάτια μας εμφανίστηκε μια νέα μορφή.

Δεν ήταν το σχολείο ούτε η αγωγή.

Ήταν ο Άνθρωπος που αναδύθηκε· ο Άνθρωπος που αποκάλυψε τον αληθινό του χαρακτήρα καθώς αναπτυσσόταν ελεύθερα· που έδειξε το μεγαλείο του όταν καμία πνευματική καταπίεση δεν υπήρχε για να περιορίσει την ψυχή του.

Και γι' αυτό λέω ότι κάθε μεταρρύθμιση της αγωγής πρέπει να βασίζεται στην ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας.

Ο ίδιος ο άνθρωπος πρέπει να γίνει το κέντρο της αγωγής.

Και πρέπει να θυμόμαστε ότι ο άνθρωπος δεν αναπτύσσεται μόνο στο πανεπιστήμιο. Ο άνθρωπος αρχίζει την ανάπτυξή του από τη γέννηση και ακόμη πριν από τη γέννηση.

Η μεγαλύτερη ανάπτυξη πραγματοποιείται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής και, επομένως, τότε ακριβώς πρέπει να δίνεται η μεγαλύτερη φροντίδα.

Αν αυτό γίνει, τότε το παιδί δεν θα αποτελεί βάρος· θα αποκαλύψει τον εαυτό του ως το μεγαλύτερο θαύμα της φύσης.

Θα βρεθούμε μπροστά σε ένα παιδί διαφορετικό από εκείνο που θεωρούσαμε παλαιότερα ένα ανίσχυρο ον, ένα άδειο δοχείο που πρέπει να γεμίσει με τη σοφία μας.

Η αξιοπρέπειά του θα αναδυθεί ολόκληρη μπροστά στα μάτια μας, καθώς θα αποκαλύπτεται ως ο δημιουργός της νοημοσύνης μας, ως το ον που, καθοδηγούμενο από τον εσωτερικό δάσκαλο, εργάζεται με χαρά και ευτυχία, ακούραστα, ακολουθώντας ένα αυστηρό χρονοδιάγραμμα, για την οικοδόμηση εκείνου του θαύματος της φύσης: του Ανθρώπου.

Εμείς, οι ανθρώπινοι δάσκαλοι, μπορούμε μόνο να βοηθήσουμε το μεγάλο έργο που συντελείται, όπως οι υπηρέτες βοηθούν τον κύριό τους.

Αν το κάνουμε αυτό, θα γίνουμε μάρτυρες της ανάπτυξης της ανθρώπινης ψυχής, της ανάδυσης ενός Νέου Ανθρώπου, ο οποίος δεν θα είναι θύμα των γεγονότων, αλλά θα διαθέτει την καθαρότητα της αντίληψης ώστε να κατευθύνει και να διαμορφώνει το μέλλον της ανθρώπινης κοινωνίας.

[...]

### Η αγωγή ως βοήθεια προς τη ζωή

«Αυτό εννοούμε όταν μιλάμε για την αγωγή ως βοήθεια προς τη ζωή· μια αγωγή από τη γέννηση, η οποία επιφέρει μια επανάσταση: μια επανάσταση που εξαλείφει κάθε μορφή βίας, μια επανάσταση στην οποία όλοι θα έλκονται προς ένα κοινό κέντρο.

Μητέρες, πατέρες, πολιτικοί, όλοι θα επικεντρώνονται στον σεβασμό και στην υποστήριξη αυτής της λεπτεπίλεπτης οικοδόμησης, η οποία πραγματοποιείται μέσα στο ψυχικό μυστήριο, ακολουθώντας την καθοδήγηση ενός εσωτερικού δασκάλου.

Αυτή είναι η νέα λαμπρή ελπίδα για την ανθρωπότητα.

Δεν πρόκειται τόσο για μια ανασυγκρότηση όσο για μια βοήθεια προς την οικοδόμηση που πραγματοποιείται από την ανθρώπινη ψυχή, έτσι όπως προορίζεται να αναπτυχθεί, ξεδιπλώνοντας όλες τις τεράστιες δυνατότητες με τις οποίες είναι προικισμένο το νεογέννητο παιδί.»

### Το παιδί ως φορέας της αλλαγής

«Η παιδική ηλικία θεωρείται πλέον από τους ψυχολόγους μια πολύ σημαντική περίοδος, επειδή συνειδητοποιούν ότι, αν θέλουμε να δώσουμε νέες ιδέες στους ανθρώπους, να αλλάξουμε τις συνήθειες και τα έθιμα μιας χώρας ή να ενισχύσουμε περισσότερο τα χαρακτηριστικά που ανήκουν σε έναν λαό, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε ως μέσο το παιδί, γιατί ελάχιστα μπορούν να επιτευχθούν ενεργώντας πάνω στους ενηλίκους.

Αν κάποιος έχει πραγματικά ένα όραμα για καλύτερες συνθήκες, για μεγαλύτερη διαφώτιση των ανθρώπων, είναι μόνο στο παιδί που μπορεί να στραφεί για να επιτύχει τα επιθυμητά αποτελέσματα.

Αν υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι τα έθιμά τους έχουν εκφυλιστεί ή άλλοι που θέλουν να αναβιώσουν παλαιά έθιμα, το μόνο άτομο με το οποίο μπορούν να εργαστούν είναι το παιδί.»