(4 επιλεγμένα αποσπάσματα)

1. Από την κλειστή στην ανοιχτή κοινωνία

Το βιβλίο αυτό εγείρει ζητήματα που ίσως δεν είναι φανερά από τον πίνακα περιεχομένων.

Σκιαγραφεί μερικές από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο πολιτισμός μας — ένας πολιτισμός που θα μπορούσαμε ίσως να τον περιγράψουμε λέγοντας ότι αποβλέπει στην ανθρωπιά και τη λογικότητα, στην ισότητα και την ελευθερία· ένας πολιτισμός που διανύει ακόμη την περίοδο της νηπιακής του ηλικίας και συνεχίζει να αναπτύσσεται, παρά το γεγονός ότι τόσο συχνά προδόθηκε από τόσους πολλούς πνευματικούς ηγέτες της ανθρωπότητας.

Επιχειρεί να δείξει ότι ο πολιτισμός αυτός δεν έχει ακόμη συνέλθει πλήρως από το σοκ της γέννησής του — της μετάβασης από τη φυλετική ή «κλειστή κοινωνία», που είναι υποταγμένη στις μαγικές δυνάμεις, στην «ανοιχτή κοινωνία», που απελευθερώνει τις κριτικές ικανότητες του ανθρώπου.

Επιχειρεί επίσης να δείξει ότι το σοκ αυτής της μετάβασης υπήρξε ένας από τους παράγοντες που κατέστησαν δυνατή την άνοδο αντιδραστικών κινημάτων τα οποία προσπάθησαν, και ακόμη προσπαθούν, να ανατρέψουν τον πολιτισμό και να επιφέρουν την επιστροφή στον φυλετισμό.


2. Δεν υπάρχει ιστορική αναγκαιότητα


Ακούει κανείς πολύ συχνά να υποστηρίζεται ότι η μία ή η άλλη μορφή ολοκληρωτισμού είναι αναπόφευκτη. Πολλοί, που αν κρίνουμε από την πνευματική στάθμη και την παιδεία τους θα έπρεπε να θεωρούνται υπεύθυνοι για όσα λένε, διακηρύσσουν πως δεν υπάρχει διαφυγή από αυτόν.

Μας ρωτούν αν είμαστε πραγματικά τόσο αφελείς ώστε να πιστεύουμε πως η δημοκρατία μπορεί να διαρκέσει για πάντα· αν δεν βλέπουμε πως δεν είναι παρά μία από τις μορφές διακυβέρνησης που έρχονται και παρέρχονται στην πορεία της ιστορίας.

Όμως προτού εξετάσουμε τέτοια επιχειρήματα, πρέπει να θέσουμε ένα θεμελιώδες ερώτημα: βρίσκεται μέσα στις δυνατότητες οποιασδήποτε κοινωνικής επιστήμης να διατυπώνει ιστορικές προφητείες τέτοιας εμβέλειας;

Η προσεκτική εξέταση αυτού του ερωτήματος με οδήγησε στην πεποίθηση ότι τέτοιες ιστορικές προφητείες βρίσκονται ολωσδιόλου πέρα από την ακτίνα της επιστημονικής μεθόδου.

Το μέλλον εξαρτάται από εμάς και εμείς δεν εξαρτιόμαστε από καμιά ιστορική αναγκαιότητα.

3. Το παράδοξο της ανοχής

Η απεριόριστη ανοχή μπορεί να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Εάν επεκτείνουμε απεριόριστη ανοχή ακόμη και σε εκείνους που είναι μισαλλόδοξοι, εάν δεν είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία απέναντι στην επίθεση του μισαλλόδοξου, τότε ο ανεκτικός θα καταστραφεί και η ανοχή μαζί του.

Με αυτή τη διατύπωση δεν υπονοώ ότι πρέπει πάντοτε να καταστέλλουμε την έκφραση μισαλλόδοξων φιλοσοφιών. Εφόσον μπορούμε να τις αντιμετωπίζουμε με ορθολογικά επιχειρήματα και να τις κρατούμε υπό έλεγχο μέσω της κοινής γνώμης, η καταστολή θα ήταν ασφαλώς παράλογη.

Πρέπει όμως να διεκδικούμε το δικαίωμα να τις καταστείλουμε, αν είναι απαραίτητο, ακόμη και με τη βία. Γιατί μπορεί να αποδειχθεί ότι οι μισαλλόδοξοι δεν είναι διατεθειμένοι να μας συναντήσουν στο επίπεδο του ορθολογικού επιχειρήματος, αλλά αρχίζουν καταγγέλλοντας κάθε επιχείρημα.

Επομένως πρέπει, στο όνομα της ανοχής, να διεκδικούμε το δικαίωμα να μην ανεχόμαστε τη μισαλλοδοξία.

4. Ο Σωκράτης και ο φιλόσοφος-βασιλιάς

Ο Σωκράτης είχε τονίσει πως δεν είναι σοφός — πως δεν κατέχει την αλήθεια, αλλά είναι ένας αναζητητής, ένας ερευνητής, ένας εραστής της αλήθειας. Αυτό, εξηγούσε, εκφράζεται με τη λέξη «φιλόσοφος», που σημαίνει τον εραστή και αναζητητή της σοφίας, σε αντίθεση προς τον «σοφιστή», που σημαίνει τον κατ’ επάγγελμα σοφό άνθρωπο.

Αν ποτέ ισχυρίστηκε πως οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι φιλόσοφοι, το μόνο που θα μπορούσε να εννοεί θα ήταν πως αυτοί, επιφορτισμένοι καθώς είναι με μια υπέρμετρη ευθύνη, θα έπρεπε να αναζητούν την αλήθεια και να έχουν συνείδηση των ορίων τους.

Πώς, τώρα, μετέστρεψε ο Πλάτων αυτή τη διδασκαλία;

Ο εραστής της αλήθειας δεν είναι πια ο μετριόφρων αναζητητής αλλά ο υπερήφανος κάτοχος της αλήθειας. Ασκημένος διαλεκτικός, έχει την ικανότητα της πνευματικής ενόρασης και μπορεί να βλέπει και να επικοινωνεί με τις αιώνιες Μορφές ή Ιδέες.

Ο ιδεώδης φιλόσοφος του Πλάτωνα πλησιάζει τόσο την παντογνωσία όσο και την παντοδυναμία. Είναι ο Φιλόσοφος-Βασιλιάς.

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μεγαλύτερη αντίθεση από εκείνη που υπάρχει ανάμεσα στο σωκρατικό και το πλατωνικό ιδεώδες για τον φιλόσοφο.