Έριχ Φρομμ

Έριχ Φρομμ ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ Στο βιβλίο του "Να έχεις ή να είσαι", ο Φρομ υποστηρίζει ότι η σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία δίνει υπερβολική έμφαση στο να έχουμε και να συσσωρεύουμε υλικά αγαθά, παρά στο να αναπτυσσόμαστε και να καλλιεργούμε τον εσωτερικό μας εαυτό, γεγονός που προκαλεί μια αποξένωση και μας χωρίζει από την αληθινή μας φύση, κάνοντα μας να νιώθουμε κενοί και ανικανοποιήτοι.
Να έχεις ή να είσαι [Αποσπάσματα από εκδ. Μπουκουμάνης Αθήνα 1978] Μτφ ΕΛΕΝΗ ΤΖΕΛΕΠΟΓΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η Μεγάλη Υπόσχεση, η Διάψευση της και οι Νέες Λύσεις Το Τέλος μιας Αυταπάτης Η Μεγάλη Υπόσχεση της Χωρίς Όρια Προόδου - η υπόσχεση της κυριαρχίας πάνω στη φύση, της υλικής αφθονίας, της απέραντης ευτυχίας για όσο το δυνατό μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων και της ανεμπόδιστης προσωπικής ελευθερίας συντηρούσε τις ελπίδες και την πίστη ολόκληρων γενεών από την αρχή της βιομηχανικής εποχής. Το σίγουρο είναι ότι ο πολιτισμός μας άρχισε από τη στιγμή που οι άνθρωποι απέκτησαν κάποιο έλεγχο πάνω στη φύση. Αυτός ο έλεγχος, όμως, παρέμεινε περιορισμένος ως την αρχή της βιομηχανικής εποχής. Μπαίνοντας στη βιομηχανική εποχή - που άρχισε από την υποκατάσταση της ζωικής και ανθρώπινης ενέργειας με μηχανική και αργότερα πυρηνική ενέργεια και έφτασε μέχρι την υποκατάσταση του ανθρώπινου μυαλού με ηλεκτρονικούς υπολογιστές αποκτήσαμε τη παραγωγής και συνεπώς της απεριόριστης κατανάλωσης. Ακόμα πιστεύαμε ότι η τεχνική μας έκανε παντοδύναμους και η επιστήμη παντογνώστες. Βρισκόμασταν στο δρόμο που θα μας έκανε θεούς, ανώτερα όντα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα βεβαιότητα ότι βρισκόμασταν στο δρόμο της απεριόριστης δεύτερο σύμπαν, χρησιμοποιώντας το φυσικό κόσμο μονάχα σαν δομικό υλικό για την καινούργια μας δημιουργία. Οι άνθρωποι άρχισαν ολοένα και περισσότερο να δοκιμάζουν μια νέα αίσθηση ελευθερίας. Έγιναν κύριοι της ζωής τους. Οι φεουδαρχικές αλυσίδες είχαν πα σπάσει και είδους δεσμά. Η τουλάχιστο έτσι νόμιζαν οι άνθρωποι. Ακόμα κι αν ίσχυε αυτό για τις ανώτερες και τις μεσαίες τάξεις, το κατόρθωμα τους αυτό έκανε κι άλλους να πιστεύουν ότι η νέα ελευθερία θα μπορούσε να επεκταθεί σε κάθε μέλος της κοινωνίας, αρκεί η βιομηχανοποίηση να συνεχιζόταν με τον ίδιο ρυθμό. Ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός γρήγορα μεταβλήθηκαν, και από κίνημα που στόχος του ήταν μια νέα κοινωνία και ένας νέος άνθρωπος έγιναν ένα κίνημα που το ιδανικό του ήταν μια αστική ζωή για όλους τους ανθρώπους και ένα πρότυπο οικουμενικοποιημενού αστού για τον άνθρωπο του μέλλοντος. Θεωρήθηκε ότι η απόκτηση πλούτου και ανέσεων από όλους θα έφερνε την απέραντη ευτυχία σε όλους. Το τρίπτυχο απεριόριστη παραγωγή, απόλυτη ελευθερία και ανεμπόδιστη ευτυχία, αποτέλεσε τον πυρήνα μιας νέας θρησκείας, της θρησκείας της Προόδου - μια νέα Επίγεια Πολιτεία της Προόδου επρόκειτο να πάρει τη θέση της Πολιτείας του Θεού. Δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτή η νέα θρησκεία εφοδίαζε τους πιστούς της με ενεργητικότητα, ζωτικότητα και ελπίδα. Το μεγαλείο της Μεγάλης Υπόσχεσης -τα εκπληκτικά υλικά και πνευματικά επιτεύγματατης βιομηχανικής εποχής – πρέπει να γίνουν αντικείμενο μελέτης, αν θέλουμε να κατανοήσουμε το τραύμα που προκαλείς σήμερα η διάψευσή της. Γιατί η βιομηχανική εποχή έχει πραγματικά αποτύχει στην πραγμάτωση της Μεγάλης υπόσχεσης και και όλο και περισσότεροι άνθρωποι αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι , 1. Η χωρίς όρια ικανοποίηση όλων των επιθυμιών δε συνεπάγεται την ευδαιμονία, ούτε οδηγεί στην ευτυχία, ούτε ακόμα στη μεγαλύτερη απόλαυση. 2. Το όνειρο να γίνουμε κύριοι της ζωής μας τέλειωσε, όταν αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε το γεγονός ότι έχουμε γίνει όλοι γρανάζια της γραφεοκρατικής μηχανής: ότι οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι προτιμήσεις μας κατευθύνονται από την κυβέρνηση και τη βιομηχανία, καθώς και από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο τους. 3. Η οικονομική πρόοδος παρέμεινε περιορισμένη στα πλούσια κράτη και το χάσμα ανάμεσα στα φτωχά και τα πλούσια κράτη πλάτυνε ακόμα περισσότερο. 4. Η δια η τεχνολογική πρόοδος έχει δημιουργήσει κινδύνους οικολογικούς καθώς και τον κίνδυνο πυρηνικού πολέμου, που ο καθένας τους ή και οι δυο μαζί μπορούν να καταστρέψουν ολόκληρο τον πολιτισμό, και ίσως ακόμα και την ίδια τη ζωή. Όταν ο Albert Schweitzer πήγε στο Όσλο για να πάρει το Νόμπελ της Ειρήνης το 1952, κάλεσε τον κόσμο να τολμήσει να αντιμετωπίσει την κατάσταση... Ο άνθρωπος έχει γίνει ένας υπεράνθρωπος... Αλλά ο υπεράνθρωπος με την υπεράνθρωπη δύναμη δεν έχει ανυψωθεί στο επίπεδο της υπεράνθρωπης λογικής. Στο βαθμό που η δύναμη του μεγαλώνει, εξελίσσεται προοδευτικά σε άνθρωπο φτωχό... Πρέπει να συγκλονίζει τη συνείδηση μας το γεγονός ότι στην προσπάθεια μας να γίνουμε υπεράνθρωποι, γινόμαστε όλο και πιο απάνθρωποι. ... ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1, Μια Πρώτη Ματιά Σημασία της Διαφοράς Έχει και Είναι, η διάκριση ανάμεσα στο έχει και το είναι δεν είναι και τόσο ξεκάθαρη για την κοινή λογική. Το έχει φαίνεται να είναι μια φυσιολογική λειτουργία της ζωής μας: για να ζήσουμε πρέπει να έχουμε πράγματα. Ακόμα περισσότερο, πρέπει να έχουμε πράγματα για να μπορούμε να τ' απολαμβάνουμε. Σ' ένα πολιτισμό όπου ο ύψιστος σκοπός είναι η κατοχή - και μάλιστα η κατοχή ολοένα και περισσότερων πραγμάτων — και όπου μπορείς να πεις για κάποιον «αξίζει ένα εκατομμύριο δολάρια», πώς μπορεί να υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο έχει και το είναι; Αντίθετα, θα έλεγε κανείς ότι η βαθύτερη σημασία του είναι, είναι το έχει. Κι όταν κάποιος δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα.Οι Μεγάλοι όμως Δάσκαλοι της Ζωής εντόπισαν σαν κεντρικό σημείο των συστημάτων τους τη διαφορά ανάμεσα στο έχει και το είναι. Ο Βούδας διδάσκει ότι, για να φτάσουμε στο ψηλότερο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, δε θα πρέπει ν' αναζητούμε άπληστα την απόκτηση αγαθών. Ο Χριστός διδάσκει: «Ὅς γάρ ἄν θέλη τήν ψυχήν αὐτοῦσῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν·ὅς δ' ἄν ἀπολέση τήν ψυχήν αὐτοῦἕνεκεν ἐμοῦ, οὗτος σώσει αὐτήν. Τί γάρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος κερδήσας τον κόσμον ὅλον, ἑαυτόν δέ άπολέσας ἤ ζημιωθείς;» (Λουκάς θ': 24-25). Ο Leister Eckhart δίδαξε ότι το να μην έχεις τίποτα και ταυτόχρονα να είσαι ανοικτός και «αδειανός», μην αφήνοντας το εγώ σου να στέκεται εμπόδιο ατό δρόμο σου, είναι η μοναδική προϋπόθεση για την απόκτηση πνευματικού πλούτου και δύναμης. Ο Marx δίδαξε ότι η πολυτέλεια είναι τόσο μεγάλο κακό όσο και η φτώχια, και ότι ο στόχος θα πρέπει να είναι να είμαστε και όχι να έχουμε πολλά. (Εδώ αναφέρομαι στον πραγματικό Marx, το ριζοσπαστικό ανθρωπιστή, κι όχι στη χυδαία πλαστογραφία του που παρουσιάζει ο σοβιετικός κομμουνισμός). Εδώ και πολλά, χρόνια, μου έχει κάνει βαθιά εντύπωση αυτή η διάκριση και έψαχνα να βρω την εμπειρική της βάση στη μελέτη των ατόμων και των ομάδων μέσα από την ψυχαναλυτική μέθοδο. Εκείνο που είδα με οδήγησε ατό συμπέρασμα ότι αυτή η διάκριση, καθώς και η διάκριση ανάμεσα στην αγάπη για τη ζωή και την αγάπη για το θάνατο, αποτελεί το πιο ουσιαστικό πρόβλημα της ύπαρξης. Τα εμπειρικά ανθρωπολογικά και ψυχαναλυτικά δεδομένα δείχνουν ότι το έχει και το είναι αποτελούν τους δύο βασικούς τρόπους εμπειρίας, και οι αντίστοιχες δυνάμεις τους καθορίζουν τις διαφορές ανάμεσα στους χαρακτήρες των ατόμων καθώς και τους διάφορους τύπους του κοινωνικού χαρακτήρα. Παραδείγματα από Διάφορες Ποιητικές Εκφράσεις. Σαν εισαγωγή για την κατανόηση της διαφοράς ανάμεσα στον τρόπο ύπαρξης με βάση το έχεικαι στον τρόπο ύπαρξης με βάση το είναι, θα χρησιμοποιήσω δύο ποιή-ματα με παρόμοιο περιεχόμενο. Ο D. Τ. Suzuki τα αναφέρει ατό Διαλέξεις Πάνω στο Ζεν Βουδισμό (Lectureson Zen Buddhism). To ένα από αυτά είναι ένα haiku, γραμμένο από το Γιαπωνέζο ποιητή Basho (1644-1694). Το άλλο ποίημα είναι ενός Άγγλου ποιητή του δέκατου ένατου αιώνα, του Tennyson. Και οι δύο ποιητές περιγράφουν όμοιες εμπειρίες: το τι ένιωσαν όταν σε κάποιο περίπατο αντίκρισαν ένα λουλούδι. Οι στίχοι του Tennyson είναι οι παρακάτω: -Λουλούδι στη σχισμάδα του τοίχου, Σε τραβάω απ' τη σχισμάδα, Σε κρατάω εδώ ατό χέρι μου, Ολάκερο με τη ρίζα, Μικρό λουλούδι— αν μπορούσα να καταλάβω Τι είσαι, κι εσύ και η ρίζα σου, Ολάκερο εσύ, Θα 'ξερά τι είναι ο Θεός κι ο άνθρωπος. Μεταφρασμένο στα ελληνικά το haiku του Basho λέει περίπου τα έξης: Όταν κοιτάξω προσεκτικά Βλέπω ν' ανθίζει η ναζούνα Πλάι απο τό φράχτη! Η διαφορά είναι εντυπωσιακή. Ο Tennyson κινείται προς το λουλούδι με την πρόθεση να το αποκτήσει. Το «ξεριζώνει» «ολάκερο με τη ρίζα». Κι ενώ κλείνει το ποίημα με το συλλογισμό ότι το λουλούδι μπορεί να τον βοηθήσει να γνωρίσει τη φύση του Θεού και του ανθρώπου, το ίδιο το λουλούδι είναι ήδη νεκρό, στα χέρια του, σαν αποτέλεσμα του ενδιαφέροντος του γι' αυτό. Ο Tennyson, όπως τον βλέπουμε μέσα από το ποίημα του, μπορεί θαυμάσια να συγκριθεί με το δυτικό επιστήμονα που ψάχνει να βρει την αλήθεια καταστρέφοντας τη ζωή. Η αντίδραση του Basho στη θέα του λουλουδιού είνα εντελώς διαφορετική. Δε θέλει να το ξεριζώσει. Δε θέλει ούτε καν να το αγγίξει. Το μόνο που κάνει είναι να το «κοιτά προσεκτικά», να το «βλέπει». Ο Suzuki γράφει: Φαίνεται ότι ο Basho περπατούσε σ' έναν εξοχικό δρόμο, όταν παρατήρησε κάτι που φαινόταν παραμελημένο, πλάι σ' ένα φράχτη. Πλησίασε πιο κοντά, το κοίταξε καλά και κατάλαβε ότι ήταν ένα αγριολούλουδο, μάλλον ασήμαντο που δε θα το παρατη-ρούσε καν ένας περαστικός. Αυτό είναι ένα απλό περιστατικό, που περιγράφεται μέσα ατό ποίημα χωρίς να εκφράζεται πουθενά κανένα ιδιαίτερο ποιητικό συναίσθημα, εκτός ίσως από τις δυο τελευταίες συλλαβές, που στα γιαπωνέζικα προφέρονται kana. Αυτό το μόριο, που το βρίσκουμε συχνά προσαρτημένο σ' ένα ουσιαστικό, επίθετο ή επίρρημα, δηλώνει κάποιο συναίσθημα θαυμασμού ή επαίνου ή λύπης ή χαράς. Και μπορεί καμιά φορά, πολύ σωστά, ν' αποδοθεί σε μια άλλη γλώσσα με θαυμαστικό. Στο παραπάνω haiku του Basho, ολόκληρη η στροφή τε-λειώνει μ' αυτό το μόριο.Ο Tennyson φαίνεται ότι χρειάζεται ν' αποκτήσει το λουλούδι για να καταλάβει τους ανθρώπους και τη φύση. Αποκτώντας το, όμως, το λουλούδι καταστρέφεται. Αυτό που ζητάει ο Basho είναι να δει, κι όχι απλώς να κοιτάξει το λουλούδι, αλλά να γίνει «ένα» μ' αυτό και να το αφήσει να ζήσει. Η διαφορά ανάμεσα στον Tennyson και τον Basho φαίνεται ξεκάθαρα στό παρακάτω ποίημα του Goethe: ΒΡΗΚΑ Περπάταγα ατό δάσος ολομόναχος, Δε γύρευα τίποτα, Μονάχα αυτό που σκεφτόμουν. Είδα στη σκιά Ένα μικρό λουλούδι να φυτρώνει, Λαμπερό σαν αστέρι Σαν όμορφα μάτια. Ήθελα να το κόψω Μα μου είπε γλυκά: Για να μαραθώ Πρέπει να με κόψεις; Το ξέχωσα Με όλη του τη ρίζα, Το πήγα στον κήπο Του όμορφου σπιτιού. Το φύτεψα ξανά Σε μια ήσυχη γωνιά, Τώρα όλο και μεγαλώνει Όλο και ανθίζει. Περπατώντας κάποτε ο Goethe, χωρίς συγκεκριμένο σκοπό, γοητεύτηκε από ένα μικρό λαμπερό λουλούδι. Γράφει στό ποίημα του ότι ένιωσε τον ίδιο πειρασμό με τον Tennyson να το ξεριζώσει. Αλλά, αντίθετα από τον Tennyson, ο Goethe έχει συναίσθηση ότι αυτό θα σήμαινε το θάνατο του λουλουδιού. Για τον Goethe, το λουλούδι αυτό είναι τόσο ζωντανό, που του μιλάει και τον προειδοποιεί. Τελικά, λύνει το πρόβλημα διαφορετικά από τον Tennyson και τον Basho. Βγάζει το λουλούδι «με όλη του τη ρίζα» και το ξαναφυτεύει έτσι ώστε η ζωή του να μην καταστραφεί. Ο Goethe, όπως φαίνεται, παίρνει μια θέση ανάμεσα στον Tennyson και τον Basho: γι' αυτόν, στην κρίσιμη στιγμή, η δύναμη της ζωής είναι μεγαλύτερη από τη δύναμη της απλής διανοητικής περιέργειας. Είναι περιττό βέβαια να πούμε ότι αυτό το όμορφο ποίημα του Goethe εκφράζει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τη φύση. Η σχέση του Tennyson με το λουλούδι είναι σχέση κατοχής ή απόκτησης (έχει) —όχι βέβαια αγαθών αλλά γνώσης. Η σχέση του Basho και του Goethe με το λουλούδι που αντικρίζουν είναι σχέση ύπαρξης (είναι). Με το είναιαναφέρομαι σ’ εκείνο τον τρόπο ύπαρξης όπου κάποιος ούτε έχει κάτι ούτε αποζητάει με απληστία να έχει, αλλά είναι χαρούμενος, χρησιμοποιεί παραγωγικά τα ιδιαίτερα χαρίσματα του και γίνεται ένα με τον κόσμο. Ο Goethe, ο μεγάλος εραστής της ζωής, ένας από τους μεγαλύτερους εχθρούς της μηχανοποίησης και της καταστροφής του ανθρώπου, έχει εκφράσει το είναισαν κάτι αντίθετο στο έχεισε πολλά ποιήματα του. Στον Φάουστ δίνει μια δραματική περιγραφή της πάλης ανάμεσα στο είναι και το έχει(ο Μεφιστοφελής αντιπροσωπεύει το έχει). Στο παρακάτω ποίημα, εκφράζει την ποιότητα του είναι με τη μεγαλύτερη απλότητα: ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ Ξέρω πώς τίποτα δεν είναι δικό μου Έκτος από τη σκέψη που ανεμπόδιστα Κυλάει από την ψυχή μου. Κι ακόμα, κάθε όμορφη στιγμή Πού η καλή Μοίρα Μ’ αφήνει ολόψυχα να χαρώ. Η διαφορά είναι και έχει δεν είναι βασικά διαφορά ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Η διαφορά είναι μάλλον ανάμεσα σε μια κοινωνία, που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στους ανθρώπους, και σε μια άλλη που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στα πράγματα.

Έριχ Φρομμ

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Στο βιβλίο του "Να έχεις ή να είσαι", ο Φρομ υποστηρίζει ότι η σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία δίνει υπερβολική έμφαση στο να έχουμε και να συσσωρεύουμε υλικά αγαθά, παρά στο να αναπτυσσόμαστε και να καλλιεργούμε τον εσωτερικό μας εαυτό, γεγονός που προκαλεί μια αποξένωση και μας χωρίζει από την αληθινή μας φύση, κάνοντα μας να νιώθουμε κενοί και ανικανοποιήτοι.

Να έχεις ή να είσαι

[Αποσπάσματα από
εκδ. Μπουκουμάνης
Αθήνα 1978]

Μτφ ΕΛΕΝΗ ΤΖΕΛΕΠΟΓΛΟΥ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
Η Μεγάλη Υπόσχεση, η Διάψευση της και οι Νέες Λύσεις
Το Τέλος μιας Αυταπάτης

Η Μεγάλη Υπόσχεση της Χωρίς Όρια Προόδου - η υπόσχεση της κυριαρχίας πάνω στη φύση, της υλικής αφθονίας, της απέραντης ευτυχίας για όσο το δυνατό μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων και της ανεμπόδιστης προσωπικής ελευθερίας συντηρούσε τις ελπίδες και την πίστη ολόκληρων γενεών από την αρχή της βιομηχανικής εποχής. Το σίγουρο είναι ότι ο πολιτισμός μας άρχισε από τη στιγμή που οι άνθρωποι απέκτησαν κάποιο έλεγχο πάνω στη φύση. Αυτός ο έλεγχος, όμως, παρέμεινε περιορισμένος ως την αρχή της βιομηχανικής εποχής.

Μπαίνοντας στη βιομηχανική εποχή - που άρχισε από την υποκατάσταση της ζωικής και ανθρώπινης ενέργειας με μηχανική και αργότερα πυρηνική ενέργεια και έφτασε μέχρι την υποκατάσταση του ανθρώπινου μυαλού με ηλεκτρονικούς υπολογιστές αποκτήσαμε τη παραγωγής και συνεπώς της απεριόριστης κατανάλωσης. Ακόμα πιστεύαμε ότι η τεχνική μας έκανε παντοδύναμους και η επιστήμη παντογνώστες. Βρισκόμασταν στο δρόμο που θα μας έκανε θεούς, ανώτερα όντα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα βεβαιότητα ότι βρισκόμασταν στο δρόμο της απεριόριστης δεύτερο σύμπαν, χρησιμοποιώντας το φυσικό κόσμο μονάχα σαν δομικό υλικό για την καινούργια μας δημιουργία.

Οι άνθρωποι άρχισαν ολοένα και περισσότερο να δοκιμάζουν μια νέα αίσθηση ελευθερίας. Έγιναν κύριοι της ζωής τους. Οι φεουδαρχικές αλυσίδες είχαν πα σπάσει και είδους δεσμά. Η τουλάχιστο έτσι νόμιζαν οι άνθρωποι. Ακόμα κι αν ίσχυε αυτό για τις ανώτερες και τις μεσαίες τάξεις, το κατόρθωμα τους αυτό έκανε κι άλλους να πιστεύουν ότι η νέα ελευθερία θα μπορούσε να επεκταθεί σε κάθε μέλος της κοινωνίας, αρκεί η βιομηχανοποίηση να συνεχιζόταν με τον ίδιο ρυθμό. Ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός γρήγορα μεταβλήθηκαν, και από κίνημα που στόχος του ήταν μια νέα κοινωνία και ένας νέος άνθρωπος έγιναν ένα κίνημα που το ιδανικό του ήταν μια αστική ζωή για όλους τους ανθρώπους και ένα πρότυπο οικουμενικοποιημενού αστού για τον άνθρωπο του μέλλοντος. Θεωρήθηκε ότι η απόκτηση πλούτου και ανέσεων από όλους θα έφερνε την απέραντη ευτυχία σε όλους.

Το τρίπτυχο απεριόριστη παραγωγή, απόλυτη ελευθερία και ανεμπόδιστη ευτυχία, αποτέλεσε τον πυρήνα μιας νέας θρησκείας, της θρησκείας της Προόδου - μια νέα Επίγεια Πολιτεία της Προόδου επρόκειτο να πάρει τη θέση της Πολιτείας του Θεού. Δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτή η νέα θρησκεία εφοδίαζε τους πιστούς της με ενεργητικότητα, ζωτικότητα και ελπίδα.

Το μεγαλείο της Μεγάλης Υπόσχεσης -τα εκπληκτικά υλικά και πνευματικά επιτεύγματατης βιομηχανικής εποχής – πρέπει να γίνουν αντικείμενο μελέτης, αν θέλουμε να κατανοήσουμε το τραύμα που προκαλείς σήμερα η διάψευσή της. Γιατί η βιομηχανική εποχή έχει πραγματικά αποτύχει στην πραγμάτωση της Μεγάλης υπόσχεσης και και όλο και περισσότεροι άνθρωποι αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι ,

1. Η χωρίς όρια ικανοποίηση όλων των επιθυμιών δε συνεπάγεται την ευδαιμονία, ούτε οδηγεί στην ευτυχία, ούτε ακόμα στη μεγαλύτερη απόλαυση.

2. Το όνειρο να γίνουμε κύριοι της ζωής μας τέλειωσε, όταν αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε το γεγονός ότι έχουμε γίνει όλοι γρανάζια της γραφεοκρατικής μηχανής: ότι οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι προτιμήσεις μας κατευθύνονται από την κυβέρνηση και τη βιομηχανία, καθώς και από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο τους.

3. Η οικονομική πρόοδος παρέμεινε περιορισμένη στα πλούσια κράτη και το χάσμα ανάμεσα στα φτωχά και τα πλούσια κράτη πλάτυνε ακόμα περισσότερο.

4. Η δια η τεχνολογική πρόοδος έχει δημιουργήσει κινδύνους οικολογικούς καθώς και τον κίνδυνο πυρηνικού πολέμου, που ο καθένας τους ή και οι δυο μαζί μπορούν να καταστρέψουν ολόκληρο τον πολιτισμό, και ίσως ακόμα και την ίδια τη ζωή.

Όταν ο Albert Schweitzer πήγε στο Όσλο για να πάρει το Νόμπελ της Ειρήνης το 1952, κάλεσε τον κόσμο να τολμήσει να αντιμετωπίσει την κατάσταση... Ο άνθρωπος έχει γίνει ένας υπεράνθρωπος... Αλλά ο υπεράνθρωπος με την υπεράνθρωπη δύναμη δεν έχει ανυψωθεί στο επίπεδο της υπεράνθρωπης λογικής. Στο βαθμό που η δύναμη του μεγαλώνει, εξελίσσεται προοδευτικά σε άνθρωπο φτωχό... Πρέπει να συγκλονίζει τη συνείδηση μας το γεγονός ότι στην προσπάθεια μας να γίνουμε υπεράνθρωποι, γινόμαστε όλο και πιο απάνθρωποι.

...
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1, Μια Πρώτη Ματιά

Σημασία της Διαφοράς Έχει και Είναι, η διάκριση ανάμεσα στο έχει και το είναι δεν είναι και τόσο ξεκάθαρη για την κοινή λογική. Το έχει φαίνεται να είναι μια φυσιολογική λειτουργία της ζωής μας: για να ζήσουμε πρέπει να έχουμε πράγματα. Ακόμα περισσότερο, πρέπει να έχουμε πράγματα για να μπορούμε να τ' απολαμβάνουμε. Σ' ένα πολιτισμό όπου ο ύψιστος σκοπός είναι η κατοχή - και μάλιστα η κατοχή ολοένα και περισσότερων πραγμάτων — και όπου μπορείς να πεις για κάποιον «αξίζει ένα εκατομμύριο δολάρια», πώς μπορεί να υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο έχει και το είναι; Αντίθετα, θα έλεγε κανείς ότι η βαθύτερη σημασία του είναι, είναι το έχει. Κι όταν κάποιος δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα.Οι Μεγάλοι όμως Δάσκαλοι της Ζωής εντόπισαν σαν κεντρικό σημείο των συστημάτων τους τη διαφορά ανάμεσα στο έχει και το είναι. Ο Βούδας διδάσκει ότι, για να φτάσουμε στο ψηλότερο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, δε θα πρέπει ν' αναζητούμε άπληστα την απόκτηση αγαθών.
Ο Χριστός διδάσκει: «Ὅς γάρ ἄν θέλη τήν ψυχήν αὐτοῦσῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν·ὅς δ' ἄν ἀπολέση τήν ψυχήν αὐτοῦἕνεκεν ἐμοῦ, οὗτος σώσει αὐτήν. Τί γάρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος κερδήσας τον κόσμον ὅλον, ἑαυτόν δέ άπολέσας ἤ ζημιωθείς;» (Λουκάς θ': 24-25).

Ο Leister Eckhart δίδαξε ότι το να μην έχεις τίποτα και ταυτόχρονα να είσαι ανοικτός και «αδειανός», μην αφήνοντας το εγώ σου να στέκεται εμπόδιο ατό δρόμο σου, είναι η μοναδική προϋπόθεση για την απόκτηση πνευματικού πλούτου και δύναμης. Ο Marx δίδαξε ότι η πολυτέλεια είναι τόσο μεγάλο κακό όσο και η φτώχια, και ότι ο στόχος θα πρέπει να είναι να είμαστε και όχι να έχουμε πολλά. (Εδώ αναφέρομαι στον πραγματικό Marx, το ριζοσπαστικό ανθρωπιστή, κι όχι στη χυδαία πλαστογραφία του που παρουσιάζει ο σοβιετικός κομμουνισμός).

Εδώ και πολλά, χρόνια, μου έχει κάνει βαθιά εντύπωση αυτή η διάκριση και έψαχνα να βρω την εμπειρική της βάση στη μελέτη των ατόμων και των ομάδων μέσα από την ψυχαναλυτική μέθοδο. Εκείνο που είδα με οδήγησε ατό συμπέρασμα ότι αυτή η διάκριση, καθώς και η διάκριση ανάμεσα στην αγάπη για τη ζωή και την αγάπη για το θάνατο, αποτελεί το πιο ουσιαστικό πρόβλημα της ύπαρξης. Τα εμπειρικά ανθρωπολογικά και ψυχαναλυτικά δεδομένα δείχνουν ότι το έχει και το είναι αποτελούν τους δύο βασικούς τρόπους εμπειρίας, και οι αντίστοιχες δυνάμεις τους καθορίζουν τις διαφορές ανάμεσα στους χαρακτήρες των ατόμων καθώς και τους διάφορους τύπους του κοινωνικού χαρακτήρα. Παραδείγματα από Διάφορες Ποιητικές Εκφράσεις.

Σαν εισαγωγή για την κατανόηση της διαφοράς ανάμεσα στον τρόπο ύπαρξης με βάση το έχεικαι στον τρόπο ύπαρξης με βάση το είναι, θα χρησιμοποιήσω δύο ποιή-ματα με παρόμοιο περιεχόμενο. Ο D. Τ. Suzuki τα αναφέρει ατό Διαλέξεις Πάνω στο Ζεν Βουδισμό (Lectureson Zen Buddhism). To ένα από αυτά είναι ένα haiku, γραμμένο από το Γιαπωνέζο ποιητή Basho (1644-1694). Το άλλο ποίημα είναι ενός Άγγλου ποιητή του δέκατου ένατου αιώνα, του Tennyson. Και οι δύο ποιητές περιγράφουν όμοιες εμπειρίες: το τι ένιωσαν όταν σε κάποιο περίπατο αντίκρισαν ένα λουλούδι. Οι στίχοι του Tennyson είναι οι παρακάτω:

-Λουλούδι στη σχισμάδα του τοίχου,
Σε τραβάω απ' τη σχισμάδα,
Σε κρατάω εδώ ατό χέρι μου,
Ολάκερο με τη ρίζα,
Μικρό λουλούδι—
αν μπορούσα να καταλάβω
Τι είσαι,
κι εσύ και η ρίζα σου,
Ολάκερο εσύ,
Θα 'ξερά τι είναι ο Θεός κι ο άνθρωπος.

Μεταφρασμένο στα ελληνικά το haiku του Basho λέει περίπου τα έξης:

Όταν κοιτάξω προσεκτικά
Βλέπω ν' ανθίζει η ναζούνα
Πλάι απο τό φράχτη!

Η διαφορά είναι εντυπωσιακή. Ο Tennyson κινείται προς το λουλούδι με την πρόθεση να το αποκτήσει. Το «ξεριζώνει» «ολάκερο με τη ρίζα». Κι ενώ κλείνει το ποίημα με το συλλογισμό ότι το λουλούδι μπορεί να τον βοηθήσει να γνωρίσει τη φύση του Θεού και του ανθρώπου, το ίδιο το λουλούδι είναι ήδη νεκρό, στα χέρια του, σαν αποτέλεσμα του ενδιαφέροντος του γι' αυτό. Ο Tennyson, όπως τον βλέπουμε μέσα από το ποίημα του, μπορεί θαυμάσια να συγκριθεί με το δυτικό επιστήμονα που ψάχνει να βρει την αλήθεια καταστρέφοντας τη ζωή. Η αντίδραση του Basho στη θέα του λουλουδιού είνα εντελώς διαφορετική. Δε θέλει να το ξεριζώσει. Δε θέλει ούτε καν να το αγγίξει. Το μόνο που κάνει είναι να το «κοιτά προσεκτικά», να το «βλέπει».

Ο Suzuki γράφει: Φαίνεται ότι ο Basho περπατούσε σ' έναν εξοχικό δρόμο, όταν παρατήρησε κάτι που φαινόταν παραμελημένο, πλάι σ' ένα φράχτη. Πλησίασε πιο κοντά, το κοίταξε καλά και κατάλαβε ότι ήταν ένα αγριολούλουδο, μάλλον ασήμαντο που δε θα το παρατη-ρούσε καν ένας περαστικός. Αυτό είναι ένα απλό περιστατικό, που περιγράφεται μέσα ατό ποίημα χωρίς να εκφράζεται πουθενά κανένα ιδιαίτερο ποιητικό συναίσθημα, εκτός ίσως από τις δυο τελευταίες συλλαβές, που στα γιαπωνέζικα προφέρονται kana. Αυτό το μόριο, που το βρίσκουμε συχνά προσαρτημένο σ' ένα ουσιαστικό, επίθετο ή επίρρημα, δηλώνει κάποιο συναίσθημα θαυμασμού ή επαίνου ή λύπης ή χαράς. Και μπορεί καμιά φορά, πολύ σωστά, ν' αποδοθεί σε μια άλλη γλώσσα με θαυμαστικό. Στο παραπάνω haiku του Basho, ολόκληρη η στροφή τε-λειώνει μ' αυτό το μόριο.Ο Tennyson φαίνεται ότι χρειάζεται ν' αποκτήσει το λουλούδι για να καταλάβει τους ανθρώπους και τη φύση. Αποκτώντας το, όμως, το λουλούδι καταστρέφεται. Αυτό που ζητάει ο Basho είναι να δει, κι όχι απλώς να κοιτάξει το λουλούδι, αλλά να γίνει «ένα» μ' αυτό και να το αφήσει να ζήσει. Η διαφορά ανάμεσα στον Tennyson και τον Basho φαίνεται ξεκάθαρα στό παρακάτω ποίημα του Goethe:

ΒΡΗΚΑ
Περπάταγα ατό δάσος
ολομόναχος,
Δε γύρευα τίποτα,
Μονάχα αυτό που σκεφτόμουν.
Είδα στη σκιά
Ένα μικρό λουλούδι να φυτρώνει,
Λαμπερό σαν αστέρι
Σαν όμορφα μάτια.
Ήθελα να το κόψω
Μα μου είπε γλυκά:
Για να μαραθώ
Πρέπει να με κόψεις;
Το ξέχωσα
Με όλη του τη ρίζα,
Το πήγα στον κήπο
Του όμορφου σπιτιού.
Το φύτεψα ξανά
Σε μια ήσυχη γωνιά,
Τώρα όλο και μεγαλώνει
Όλο και ανθίζει.

Περπατώντας κάποτε ο Goethe, χωρίς συγκεκριμένο σκοπό, γοητεύτηκε από ένα μικρό λαμπερό λουλούδι. Γράφει στό ποίημα του ότι ένιωσε τον ίδιο πειρασμό με τον Tennyson να το ξεριζώσει. Αλλά, αντίθετα από τον Tennyson, ο Goethe έχει συναίσθηση ότι αυτό θα σήμαινε το θάνατο του λουλουδιού. Για τον Goethe, το λουλούδι αυτό είναι τόσο ζωντανό, που του μιλάει και τον προειδοποιεί. Τελικά, λύνει το πρόβλημα διαφορετικά από τον Tennyson και τον Basho. Βγάζει το λουλούδι «με όλη του τη ρίζα» και το ξαναφυτεύει έτσι ώστε η ζωή του να μην καταστραφεί.

Ο Goethe, όπως φαίνεται, παίρνει μια θέση ανάμεσα στον Tennyson και τον Basho: γι' αυτόν, στην κρίσιμη στιγμή, η δύναμη της ζωής είναι μεγαλύτερη από τη δύναμη της απλής διανοητικής περιέργειας. Είναι περιττό βέβαια να πούμε ότι αυτό το όμορφο ποίημα του Goethe εκφράζει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τη φύση. Η σχέση του Tennyson με το λουλούδι είναι σχέση κατοχής ή απόκτησης (έχει) —όχι βέβαια αγαθών αλλά γνώσης. Η σχέση του Basho και του Goethe με το λουλούδι που αντικρίζουν είναι σχέση ύπαρξης (είναι). Με το είναιαναφέρομαι σ’ εκείνο τον τρόπο ύπαρξης όπου κάποιος ούτε έχει κάτι ούτε αποζητάει με απληστία να έχει, αλλά είναι χαρούμενος, χρησιμοποιεί παραγωγικά τα ιδιαίτερα χαρίσματα του και γίνεται ένα με τον κόσμο. Ο Goethe, ο μεγάλος εραστής της ζωής, ένας από τους μεγαλύτερους εχθρούς της μηχανοποίησης και της καταστροφής του ανθρώπου, έχει εκφράσει το είναισαν κάτι αντίθετο στο έχεισε πολλά ποιήματα του. Στον Φάουστ δίνει μια δραματική περιγραφή της πάλης ανάμεσα στο είναι και το έχει(ο Μεφιστοφελής αντιπροσωπεύει το έχει). Στο παρακάτω ποίημα, εκφράζει την ποιότητα του είναι με τη μεγαλύτερη απλότητα:

ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

Ξέρω πώς τίποτα δεν είναι δικό μου
Έκτος από τη σκέψη που ανεμπόδιστα
Κυλάει από την ψυχή μου.
Κι ακόμα, κάθε όμορφη στιγμή
Πού η καλή Μοίρα
Μ’ αφήνει ολόψυχα να χαρώ.

Η διαφορά είναι και έχει δεν είναι βασικά διαφορά ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Η διαφορά είναι μάλλον ανάμεσα σε μια κοινωνία, που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στους ανθρώπους, και σε μια άλλη που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στα πράγματα.