Χέρμπερτ Μαρκούζε

Χέρμπερτ Μαρκούζε ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ
Χέρμπερτ Μαρκούζε Ο ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ αποσπάσματα Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΝΑΡΚΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ: ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ Μήπως ή απειλή μιας ατομικής καταστροφής, εξοντωτικής για το ανθρώπινο γένος, καταφέρνει τελικά να συντηρεί ακριβώς εκείνες τις δυνάμεις που δημιουργούν αυτό τον κίνδυνο; Ή προσπάθεια να προλάβουμε μια τέτοια καταστροφή έχει σαν αποτέλεσμα να περνά σε δεύτερο πλάνο ή διερεύνηση των αιτίων της πού ενυπάρχουν στη σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία. Τα αίτια αυτά δεν συγκεκριμενοποιούνται, δεν φανερώνονται και δεν καταπολεμούνται απ' την κοινή γνώμη, γιατί ή απειλή από τα έξω είναι έκδηλη — απ' την Ανατολή για τη Δύση κι' απ τη Δύση για την Ανατολή. Το ίδιο έκδηλη είναι κι ή ανάγκη να βρισκόμαστε διαρκώς σ' ετοιμότητα, να ζούμε στο χείλος του γκρεμού, να παίζουμε με τον κίνδυνο. Δεχόμαστε να φτάσουν σε τεράστια ύψη οι δαπάνες, συμφωνούμε να παράγονται σε καιρό ειρήνης καταστροφικά μέσα και να προετοιμαζόμαστε για μια άμυνα πού επιδρά διατροφικά για τους αμυνόμενους και γι' αυτό πού υπερασπίζουν. 'Αναζητώντας σύνδεση ανάμεσα στα αίτια του κινδύνου και στην οργάνωση της κοινωνίας θα πρέπει να αναγνωρίσουμε πώς ή προχωρημένη βιομηχανική κοινωνία, παρόλο τον κίνδυνο πού περικλείνει, δεν παύει να γίνεται πιο πλούσια, πιο μεγάλη και πιο ευχάριστη. Ή προσαρμοσμένη στις στρατιωτικές απαιτήσεις οικονομία κάνει πιο άνετη τη ζωή για όλο και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων και ταυτόχρονα αυξάνει την κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στη φύση. Κάτω απ' αυτές τις συνθήκες, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας μπορούν χωρίς μεγάλο κόπο να παρουσιάσουν τα διάφορα ατομικά συμφέροντα για συμφέροντα όλων των καλής θέλησης ανθρώπων. Οι πολιτικές ανάγκες της κοινωνίας γίνονται ατομικές ανάγκες και επιθυμίες, ή ικανοποίησή τους ευνοεί τις δουλειές και το καλό του συνόλου και τα πάντα μοιάζουν να είναι ή ίδια ή εκδήλωση της λογικής. Κι' όμως, στο σύνολό της, ή κοινωνία αυτή είναι παράλογη. Ή παραγωγικότητα της καταστρέφει την ελεύθερη ανάπτυξη των ανθρώπινων αναγκών και ιδιοτήτων, ή ειρήνη της διατηρείται με τη σταθερή απειλή πολέμου κι αναπτύσσεται, τούτο γίνεται με την κατάπνιξη όλων των δυνατοτήτων να πάρει ειρηνική μορφή ή ατομική, εθνική και διεθνική πάλη για την ύπαρξη. Αυτή ή καταπίεση, τόσο διαφορετική απ’ αυτή πού χαρακτήριζε τις προηγούμενες, λιγότερο προχωρημένες, φάσεις της κοινωνίας μας, δεν βασίζεται σήμερα σε μια φυσική και τεχνική ανωριμότητα, άλλα μάλλον σέ μια θέση ισχύος. Οι ικανότητες (στον πνευματικό και υλικό τομέα) της σύγχρονης κοινωνίας είναι μεγαλύτερες από ποτέ, πράγμα πού σημαίνει πώς ή κυριαρχία της κοινωνίας πάνω στο άτομο είναι μεγαλύτερη άπό ποτέ. Ή ιδιοσύστατη της κοινωνίας μας βρίσκεται στο ότι χρησιμοποιεί περισσότερο τεχνολογία, παρά τρομοκρατία, για να πετύχει τή συνοχή των κοινωνικών δυνάμεων σε μια διπλή κίνηση, έναν συντριπτικό ύπαλληλισμό και μια όλο και μεγαλύτερη βελτίωση του επιπέδου ζωής. Μια κριτική θεώρηση της σύγχρονης κοινωνίας θα πρέπει να αναζητήσει τα αίτια αυτής της κατάστασης και να ερευνήσει τις πιθανές ιστορικές εναλλακτικές τους λύσεις. Θα πρέπει να αναλύσει τον τρόπο πού ή κοινωνία χρησιμοποιεί (ή δέν χρησιμοποιεί, ή υπερχρησιμοποιεί) τις δυνατότητες βελτίωσης της ανθρώπινης κατάστασης. Με ποιά κριτήρια όμως θα γίνει αύτή ή κριτική; Οι αξιολογήσεις είναι βέβαια αναπόφευκτες. Τα υπάρχοντα μεσα οργάνωσης της κοινωνίας θα πρέπει να συγκριθούν με άλλα πιθανά μέσα, πιο κατάλληλα να απαλύνουν την πάλη του ανθρώπου για την ύπαρξη. Κάθε πρακτική και ιστορική λύση πού έχει δοθεί θα πρέπει να αντιπαραβληθεί στα ίδια τα ιστορικά της αποτελέσματα. Απ ' την αρχή κιόλας κάθε κριτική θεώρηση της κοινωνίας θα πρέπει να ασχοληθεί με το πρόβλημα του ιστορικού αντικειμενισμού. Είναι ένα πρόβλημα πού εμφανίζεται καθαρά στα δύο επίπεδα, όπου ή ανάλυση επιβάλλει αξιολογήσεις : 1. Επιβάλλει τη θέση ότι ή ανθρώπινη ζωή αξίζει να τη ζούμε ή ακριβέστερα ότι μπορεί και πρέπει να γίνει άξια να τη ζούμε. Αυτή ή κρίση είναι ή βάση κάθε πνευματικής προσπάθειας• αποτελεί το a priori κάθε κοινωνικής θεωρίας και το να την αρνηθούμε (πράγμα πού θα ήταν απόλυτα λογικό) σημαίνει άρνηση της ίδιας της θεωρίας. 2. Επιβάλλει τη θέση ότι για κάθε κοινωνία υπάρχουν ιδιαίτερες δυνατότητες για τη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής και ιδιαίτεροι τρόποι και δρόμοι για την πραγματοποίηση αυτών των δυνατοτήτων. Ή κριτική ανάλυση πρέπει να αποδείξει την αντικειμενική αλήθεια αυτών των κρίσεων και ή απόδειξη πρέπει να στηρίζεται σε βάσεις εμπειρικές. Η κατεστημένη κοινωνία διαθέτει ποσοτικά ένα ορισμένο επίπεδο υλικού και πνευματικού πλούτου. Πώς μπορούμε όμως να αναπτύξουμε και να ικανοποιήσουμε, όσο το δυνατό καλύτερα, τις ανάγκες και τις ικανότητες του άτομου χρησιμοποιώντας αυτόν τον πλούτο με τον μικρότερο κόπο και μόχθο; […] Από Κεφάλαιο 1 : οι καινούργιες μορφές ελέγχου Η άνεση, η αποτελεσματικότητα, η λογική, και η έλλειψη ελευθερίας μεσα σ’ ένα δημοκρατικό πλαίσιο, να τι χαρακτηρίζει τον προχωρημενο βιομηχανικό πολιτισμό και συνηγορεί για την τεχνική πρόοδο. Με τη θεσμοποίησή τους και την ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία, οι ελευθερίες και τα δικαιώματα συμμερίστηκαν και την τύχη αυτής τής κοινωνίας. Η υλοποίησή τους εξαφάνισε τίς προϋποθέσεις τους. Οικονομική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η από την οικονομία, απελευθέρωση απ’ την καθημερινή πάλη για την ύπαρξη, απαλλαγή απ’ την αναγκη να κερδίζουμε τή ζωή μας. Πολιτική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η απ’ την πολιτική αυτή πάνω στην οποία τα άτομα δεν μπορούν να ασκήσουν ουσιαστικό έλεγχο. Πνευματική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει αποκατάσταση τής ατομικής σκέψης, που είναι σήμερα πνιγμένη από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και θύμα της διαπαιδαγώγησης• θα πρέπει ακόμα να σημαίνει ότι θα πάψουν να υπάρχουν κατασκευαστές της «κοινής γνώμης», και η ίδια η κοινή γνώμη ακόμα. Αν οι προτάσεις αυτές έχουν έναν τόνο εξωπραγματικό, αυτό δεν συμβαίνει επειδή είναι ουτοπικές, αλλά επειδή είναι ισχυρές οι δυνάμεις που τις αντιμάχονται. Το αποτέλεσμα είναι η ευφορία μέσα στη δυστυχία. Να αναπαύεσαι, να διασκεδάζεις, να δρας και να καταναλώνεις όπως όλοι οι άλλοι, να αγαπάς και να μισείς ό,τι αγαπούν και μισούν οι άλλοι, αυτα στο μεγαλύτερό τους μέρος είναι ανάγκες πλαστές. Το γεγονός ότι οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ζει το άτομο ανανεώνουν και δυναμώνουν συνεχώς αυτές τις ανάγκες, με αποτέλεσμα το άτομο να τις κάνει πια δικές του, να ταυτιστεί μαζί τους, και να αναζητά τον εαυτό του στην ικανοποίησή τους, δεν αλλάζει σε τίποτα το πρόβλημα. Οι ανάγκες παραμένουν αυτό που πάντα ήταν, προϊόντα μιας κοινωνίας που τα κυρίαρχα συμφέροντα της απαιτούν την καταπίεση. Οι καταπιεστικές ανάγκες είναι οι ισχυρότερες, αυτό είναι γεγονός τετελεσμένο, καθιερωμένο από την ήττα και την αμάθεια. Είναι όμως και ένα γεγονός που πρέπει ν’ αλλάξει, και το άτομο που «ευημερεί» έχει το ίδιο συμφέρον ως προς αυτό, όσο και εκείνοι που πληρώνουν την ευημερία του με τη δικιά τους αθλιότητα. Σε τελευταία ανάλυση, τα ίδια τα άτομα είναι εκείνα που θ’ απαντήσουν σ’ αυτό το ζήτημα τών αληθινών και των πλαστών αναγκών, αλλά μόνο σε τελευταία ανάλυση, όταν δηλαδή θα είναι ελεύθερα να δώσουν τις καθαρά δικές τους απαντήσεις. Όσο δεν έχουν καμιά αυτονομία, όσο είναι ετερόφωτα κι ετεροκαθοριζόμενα (και στο επίπεδο των ενστίκτων τους έστω), η απάντηση που θα δίνουν δεν θα μπορεί να θεωρηθεί σαν δική τους. Για τον ίδιο λόγο όμως, κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να διεκδικήσει το δικαίωμα να καθορίσει τίς ανάγκες που θα πρέπει να καλλιεργηθούν και να ικανοποιηθούν. Ένα τέτοιο δικαστήριο θα πρέπει να το απορρίψουμε• απ’ την άλλη όμως αυτο δεν θα πρέπει να μάς κάνει να παρατήσουμε το πρόβλημα : με ποιον τρόπο, άνθρωποι που έχουν υποστεί αποτελεσματική και επιτυχημένη κυριάρχηση, θα μπορέσουν να πλάσουν οι ίδιοι τίς συνθήκες τής ελευθερίας ; Όσο η διοίκηση της καταπιεστικής κοινωνίας γίνεται ορθολογιστική, παραγωγική τεχνική και ολοκληρωτική, τόσο περισσότερο τα άτομα δυσκολεύονται να καταλάβουν τα μέσα που θα τούς επιτρέψουν να τερματίσουν την υποδούλωσή τους και να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Βέβαια, το να θελήσει κάποιος να επιβάλει γενικευμένα τη Λογική σε ολόκληρη την κοινωνία, αυτό είναι μια παράδοξη και σκανδαλώδης ιδέα – έχουμε όμως το δικαίωμα και να αμφισβητήσουμε την αρετή μιας κοινωνίας που αυτή την ιδέα την γελοιοποιεί ενώ ταυτόχρονα η ίδια ασκεί πάνω στον κόσμο της μια καθολικά γενικευμένη εξουσία. Για κάθε απελευθέρωση χρειάζεται πρώτα η συνειδητοποίηση της σκλαβιάς […] Σε μετάφραση Μπάμπη Λυκούδη εκδόσεις Παπαζήση 1971

Ο ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

αποσπάσματα

Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ΝΑΡΚΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ: ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ

Μήπως ή απειλή μιας ατομικής καταστροφής, εξοντωτικής για το ανθρώπινο γένος, καταφέρνει τελικά να συντηρεί ακριβώς εκείνες τις δυνάμεις που δημιουργούν αυτό τον κίνδυνο; Ή προσπάθεια να προλάβουμε μια τέτοια καταστροφή έχει σαν αποτέλεσμα να περνά σε δεύτερο πλάνο ή διερεύνηση των αιτίων της πού ενυπάρχουν στη σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία. Τα αίτια αυτά δεν συγκεκριμενοποιούνται, δεν φανερώνονται και δεν καταπολεμούνται απ' την κοινή γνώμη, γιατί ή απειλή από τα έξω είναι έκδηλη — απ' την Ανατολή για τη Δύση κι' απ τη Δύση για την Ανατολή. Το ίδιο έκδηλη είναι κι ή ανάγκη να βρισκόμαστε διαρκώς σ' ετοιμότητα, να ζούμε στο χείλος του γκρεμού, να παίζουμε με τον κίνδυνο.

Δεχόμαστε να φτάσουν σε τεράστια ύψη οι δαπάνες, συμφωνούμε να παράγονται σε καιρό ειρήνης καταστροφικά μέσα και να προετοιμαζόμαστε για μια άμυνα πού επιδρά διατροφικά για τους αμυνόμενους και γι' αυτό πού υπερασπίζουν. 'Αναζητώντας σύνδεση ανάμεσα στα αίτια του κινδύνου και στην οργάνωση της κοινωνίας θα πρέπει να αναγνωρίσουμε πώς ή προχωρημένη βιομηχανική κοινωνία, παρόλο τον κίνδυνο πού περικλείνει, δεν παύει να γίνεται πιο πλούσια, πιο μεγάλη και πιο ευχάριστη. Ή προσαρμοσμένη στις στρατιωτικές απαιτήσεις οικονομία κάνει πιο άνετη τη ζωή για όλο και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων και ταυτόχρονα αυξάνει την κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στη φύση. Κάτω απ' αυτές τις συνθήκες, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας μπορούν χωρίς μεγάλο κόπο να παρουσιάσουν τα διάφορα ατομικά συμφέροντα για συμφέροντα όλων των καλής θέλησης ανθρώπων.

Οι πολιτικές ανάγκες της κοινωνίας γίνονται ατομικές ανάγκες και επιθυμίες, ή ικανοποίησή τους ευνοεί τις δουλειές και το καλό του συνόλου και τα πάντα μοιάζουν να είναι ή ίδια ή εκδήλωση της λογικής. Κι' όμως, στο σύνολό της, ή κοινωνία αυτή είναι παράλογη. Ή παραγωγικότητα της καταστρέφει την ελεύθερη ανάπτυξη των ανθρώπινων αναγκών και ιδιοτήτων, ή ειρήνη της διατηρείται με τη σταθερή απειλή πολέμου κι αναπτύσσεται, τούτο γίνεται με την κατάπνιξη όλων των δυνατοτήτων να πάρει ειρηνική μορφή ή ατομική, εθνική και διεθνική πάλη για την ύπαρξη. Αυτή ή καταπίεση, τόσο διαφορετική απ’ αυτή πού χαρακτήριζε τις προηγούμενες, λιγότερο προχωρημένες, φάσεις της κοινωνίας μας, δεν βασίζεται σήμερα σε μια φυσική και τεχνική ανωριμότητα, άλλα μάλλον σέ μια θέση ισχύος. Οι ικανότητες (στον πνευματικό και υλικό τομέα) της σύγχρονης κοινωνίας είναι μεγαλύτερες από ποτέ, πράγμα πού σημαίνει πώς ή κυριαρχία της κοινωνίας πάνω στο άτομο είναι μεγαλύτερη άπό ποτέ.

Ή ιδιοσύστατη της κοινωνίας μας βρίσκεται στο ότι χρησιμοποιεί περισσότερο τεχνολογία, παρά τρομοκρατία, για να πετύχει τή συνοχή των κοινωνικών δυνάμεων σε μια διπλή κίνηση, έναν συντριπτικό ύπαλληλισμό και μια όλο και μεγαλύτερη βελτίωση του επιπέδου ζωής. Μια κριτική θεώρηση της σύγχρονης κοινωνίας θα πρέπει να αναζητήσει τα αίτια αυτής της κατάστασης και να ερευνήσει τις πιθανές ιστορικές εναλλακτικές τους λύσεις. Θα πρέπει να αναλύσει τον τρόπο πού ή κοινωνία χρησιμοποιεί (ή δέν χρησιμοποιεί, ή υπερχρησιμοποιεί) τις δυνατότητες βελτίωσης της ανθρώπινης κατάστασης. Με ποιά κριτήρια όμως θα γίνει αύτή ή κριτική; Οι αξιολογήσεις είναι βέβαια αναπόφευκτες. Τα υπάρχοντα μεσα οργάνωσης της κοινωνίας θα πρέπει να συγκριθούν με άλλα πιθανά μέσα, πιο κατάλληλα να απαλύνουν την πάλη του ανθρώπου για την ύπαρξη. Κάθε πρακτική και ιστορική λύση πού έχει δοθεί θα πρέπει να αντιπαραβληθεί στα ίδια τα ιστορικά της αποτελέσματα. Απ ' την αρχή κιόλας κάθε κριτική θεώρηση της κοινωνίας θα πρέπει να ασχοληθεί με το πρόβλημα του ιστορικού αντικειμενισμού.

Είναι ένα πρόβλημα πού εμφανίζεται καθαρά στα δύο επίπεδα, όπου ή ανάλυση επιβάλλει αξιολογήσεις :
1. Επιβάλλει τη θέση ότι ή ανθρώπινη ζωή αξίζει να τη ζούμε ή ακριβέστερα ότι μπορεί και πρέπει να γίνει άξια να τη ζούμε. Αυτή ή κρίση είναι ή βάση κάθε πνευματικής προσπάθειας• αποτελεί το a priori κάθε κοινωνικής θεωρίας και το να την αρνηθούμε (πράγμα πού θα ήταν απόλυτα λογικό) σημαίνει άρνηση της ίδιας της θεωρίας.

2. Επιβάλλει τη θέση ότι για κάθε κοινωνία υπάρχουν ιδιαίτερες δυνατότητες για τη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής και ιδιαίτεροι τρόποι και δρόμοι για την πραγματοποίηση αυτών των δυνατοτήτων. Ή κριτική ανάλυση πρέπει να αποδείξει την αντικειμενική αλήθεια αυτών των κρίσεων και ή απόδειξη πρέπει να στηρίζεται σε βάσεις εμπειρικές. Η κατεστημένη κοινωνία διαθέτει ποσοτικά ένα ορισμένο επίπεδο υλικού και πνευματικού πλούτου. Πώς μπορούμε όμως να αναπτύξουμε και να ικανοποιήσουμε, όσο το δυνατό καλύτερα, τις ανάγκες και τις ικανότητες του άτομου χρησιμοποιώντας αυτόν τον πλούτο με τον μικρότερο κόπο και μόχθο;

[…]
Από

Κεφάλαιο 1 : οι καινούργιες μορφές ελέγχου

Η άνεση, η αποτελεσματικότητα, η λογική, και η έλλειψη ελευθερίας μεσα σ’ ένα δημοκρατικό πλαίσιο, να τι χαρακτηρίζει τον προχωρημενο βιομηχανικό πολιτισμό και συνηγορεί για την τεχνική πρόοδο.

Με τη θεσμοποίησή τους και την ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία, οι ελευθερίες και τα δικαιώματα συμμερίστηκαν και την τύχη αυτής τής κοινωνίας. Η υλοποίησή τους εξαφάνισε τίς προϋποθέσεις τους.

Οικονομική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η από την οικονομία, απελευθέρωση απ’ την καθημερινή πάλη για την ύπαρξη, απαλλαγή απ’ την αναγκη να κερδίζουμε τή ζωή μας. Πολιτική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η απ’ την πολιτική αυτή πάνω στην οποία τα άτομα δεν μπορούν να ασκήσουν ουσιαστικό έλεγχο. Πνευματική ελευθερία θα πρέπει να σημαίνει αποκατάσταση τής ατομικής σκέψης, που είναι σήμερα πνιγμένη από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και θύμα της διαπαιδαγώγησης• θα πρέπει ακόμα να σημαίνει ότι θα πάψουν να υπάρχουν κατασκευαστές της «κοινής γνώμης», και η ίδια η κοινή γνώμη ακόμα. Αν οι προτάσεις αυτές έχουν έναν τόνο εξωπραγματικό, αυτό δεν συμβαίνει επειδή είναι ουτοπικές, αλλά επειδή είναι ισχυρές οι δυνάμεις που τις αντιμάχονται.

Το αποτέλεσμα είναι η ευφορία μέσα στη δυστυχία. Να αναπαύεσαι, να διασκεδάζεις, να δρας και να καταναλώνεις όπως όλοι οι άλλοι, να αγαπάς και να μισείς ό,τι αγαπούν και μισούν οι άλλοι, αυτα στο μεγαλύτερό τους μέρος είναι ανάγκες πλαστές.

Το γεγονός ότι οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ζει το άτομο ανανεώνουν και δυναμώνουν συνεχώς αυτές τις ανάγκες, με αποτέλεσμα το άτομο να τις κάνει πια δικές του, να ταυτιστεί μαζί τους, και να αναζητά τον εαυτό του στην ικανοποίησή τους, δεν αλλάζει σε τίποτα το πρόβλημα. Οι ανάγκες παραμένουν αυτό που πάντα ήταν, προϊόντα μιας κοινωνίας που τα κυρίαρχα συμφέροντα της απαιτούν την καταπίεση.

Οι καταπιεστικές ανάγκες είναι οι ισχυρότερες, αυτό είναι γεγονός τετελεσμένο, καθιερωμένο από την ήττα και την αμάθεια. Είναι όμως και ένα γεγονός που πρέπει ν’ αλλάξει, και το άτομο που «ευημερεί» έχει το ίδιο συμφέρον ως προς αυτό, όσο και εκείνοι που πληρώνουν την ευημερία του με τη δικιά τους αθλιότητα.

Σε τελευταία ανάλυση, τα ίδια τα άτομα είναι εκείνα που θ’ απαντήσουν σ’ αυτό το ζήτημα τών αληθινών και των πλαστών αναγκών, αλλά μόνο σε τελευταία ανάλυση, όταν δηλαδή θα είναι ελεύθερα να δώσουν τις καθαρά δικές τους απαντήσεις. Όσο δεν έχουν καμιά αυτονομία, όσο είναι ετερόφωτα κι ετεροκαθοριζόμενα (και στο επίπεδο των ενστίκτων τους έστω), η απάντηση που θα δίνουν δεν θα μπορεί να θεωρηθεί σαν δική τους. Για τον ίδιο λόγο όμως, κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να διεκδικήσει το δικαίωμα να καθορίσει τίς ανάγκες που θα πρέπει να καλλιεργηθούν και να ικανοποιηθούν. Ένα τέτοιο δικαστήριο θα πρέπει να το απορρίψουμε• απ’ την άλλη όμως αυτο δεν θα πρέπει να μάς κάνει να παρατήσουμε το πρόβλημα : με ποιον τρόπο, άνθρωποι που έχουν υποστεί αποτελεσματική και επιτυχημένη κυριάρχηση, θα μπορέσουν να πλάσουν οι ίδιοι τίς συνθήκες τής ελευθερίας ;

Όσο η διοίκηση της καταπιεστικής κοινωνίας γίνεται ορθολογιστική, παραγωγική τεχνική και ολοκληρωτική, τόσο περισσότερο τα άτομα δυσκολεύονται να καταλάβουν τα μέσα που θα τούς επιτρέψουν να τερματίσουν την υποδούλωσή τους και να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Βέβαια, το να θελήσει κάποιος να επιβάλει γενικευμένα τη Λογική σε ολόκληρη την κοινωνία, αυτό είναι μια παράδοξη και σκανδαλώδης ιδέα – έχουμε όμως το δικαίωμα και να αμφισβητήσουμε την αρετή μιας κοινωνίας που αυτή την ιδέα την γελοιοποιεί ενώ ταυτόχρονα η ίδια ασκεί πάνω στον κόσμο της μια καθολικά γενικευμένη εξουσία.

Για κάθε απελευθέρωση χρειάζεται πρώτα η συνειδητοποίηση της σκλαβιάς […]

Σε μετάφραση Μπάμπη Λυκούδη
εκδόσεις Παπαζήση 1971