Καρλ Πόππερ

Καρλ Πόππερ ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ
Καρλ Πόππερ Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της : Η γοητεία του Πλάτωνα Σε μετάφραση Ειρήνη Παπαδάκη. Εκδόσεις Παπαζήση Επανέκδοση: "Δωδώνη", 1982, 1991. Τίτλος πρωτοτύπου: The Open Society and Its Enemies ΕΙΣΑΓΩΓΗ Δέν θέλω να κρύψω τό γεγονός πώς μόνο μὲ ἀπέχθεια μπορῶ νά ἀντικρίσω τήν πομπώδη ἐκζήτηση ὅλων αὐτῶν τῶν τόμων πού εἶναι γεμάτοι σοφία, κατά τό συρμό τῶν ἡμερῶν μας. Γιατί εἶμαι τελείως πεπεισμένος ὅτι... οἱ παραδεδεγμένες μέ θοδοι θά πρέπει νά πολλαπλασιάζουν ἀτελείωτα αὐτούς τούς παραλογισμούς καί τά βαριά λάθη καί ὅτι ἀκόμα καί ἡ πλήρης ἐκμηδένιση ὅλων αὐτῶν τῶν φανταχτερῶν ἐπιτευγμάτων δέν θά ἦ ταν δυνατό νά εἶναι τόσο βλαπτική ὅσο αὐτή ἡ πλασματική επιστήμη μέ τή μισητή γονιμότητά της. ΚΑΝΤ Τό βιβλίο αὐτό ἐγείρει ζητήματα πού ἴσως δέν εἶναι φανερά ἀπό τόν πίνακα περιεχομένων. Σκιαγραφεῖ μερικές ἀπό τίς δυσκολίες πού ἀντιμετωπίζει ὁ πολιτισμός μας — ἕνας πολιτισμός πού θά μπορούσαμε ἴσως νά τόν περιγράψουμε λέγοντας ὅτι ἀποβλέπει στήν ἀνθρωπιά καί τή λογικότητα, στήν ἰσότητα καί τήν ἐλευθερία• ἕνας πολιτισμός πού, θά λέγαμε, διανύει ἀκόμα τήν περίοδο τῆς νηπιακῆς του ἡλικίας καί πού συνεχίζει νά ἀναπτύσσεται παρά τό γεγονός ὅτι τόσο συχνά προδόθηκε ἀπό τόσους πολλούς πνευματικούς ἠγέ τες τῆς ἀνθρωπότητας. ᾿Επιχειρεῖ νά δείξει ὅτι ὁ πολιτισμός αὐτός δέν ἔχει ἀκόμα συνέλθει πλήρως ἀπό τό shock τῆς γέν νησής του — τῆς μετάβασης ἀπό τή φυλετική ή «κλειστή κοινωνία», πού εἶναι ὑποταγμένη στίς μαγικές δυνάμεις, στήν «ἀνοιχτή κοινωνία» πού ἀπελευθερώνει τίς κριτικές ἱκανότητες τοῦ ἀνθρώπου. ᾿Επιχειρεῖ νά δείξει ὅτι τό shock αὐτῆς τῆς μετάβασης εἶναι ἕνας ἀπό τούς παράγοντες πού ἔχουν καταστή σει, δυνατή τήν ἄνοδο τῶν ἀντιδραστικῶν ἐκείνων κινημάτων πού προσπάθησαν, καί ἀκόμα προσπαθοῦν, νά ἀνατρέψουν τόν πολιτισμό καί νά ἐπιφέρουν τήν ἐπάνοδο στό φυλετισμό. Καί εἰσηγεῖται τήν ἄποψη ὅτι αὐτό πού σήμερα ὀνομάζουμε όλο κληρωτισμό, ἀνήκει σέ μιά παράδοση ἀκριβῶς τόσο γηραιά ή ἀκριβῶς τόσο νεαρή ὅσο ὁ ἴδιος ὁ πολιτισμός μας. 'Επιχειρεῖ μ᾿ αὐτό τόν τρόπο νά συμβάλει στό νά κατανοήσουμε τόν ὁλοκληρωτισμό καί τή σημασία πού ἔχει ἡ διαιώνια μάχη ἐναντίον του. ᾿Επιχειρεῖ, περαιτέρω, νά ἐξετάσει τήν ἐφαρμογή τῶν κρι τικῶν καί ὀρθολογικῶν μεθόδων τῆς ἐπιστήμης στά προβλήματα τῆς ἀνοιχτῆς κοινωνίας. ᾿Αναλύει τίς ἀρχές μιᾶς δημοκρατικῆς κοινωνικῆς ἀναδόμησης πού θά τήν ὀνόμαζα «βῆμα πρός βῆμα κοινωνική μηχανική», σέ ἀντίθεση πρός τήν «οὐτοπική κοινωνική μηχανική» (ὅπως ἐξηγεῖται στό κεφ. 9). Καί προσπαθεῖ νά ἄρει ὁρισμένα ἀπό τά ἐμπόδια πού παρακωλύουν μιά ὀρθολογική προσέγγιση στά προβλήματα κοινωνικῆς ἀναδόμησης, ἀ σκώντας κριτική σ᾿ ἐκεῖνες τίς κοινωνικές φιλοσοφίες πού εἶναι ὑπεύθυνες γιά τήν πλατιά διαδεδομένη προκατάληψη κατά τῶν δυνατοτήτων μιᾶς δημοκρατικῆς κοινωνικῆς μεταρρύθμισης. ᾿Απ᾿ αὐτές, ἐκείνη πού ἄσκησε τή μεγαλύτερη ἐπίδραση εἶναι ὁ ἱστορικισμός — ὅπως τήν ὀνομάζω. ῾Η ἱστορία τῆς ἐμφάνισης καί τῆς ἐπίδρασης ὁρισμένων σημαντικῶν μορφῶν ἱστορικι σμοῦ ἀποτελεῖ ἕνα ἀπό τά κύρια θέματα τοῦ βιβλίου — πού θά μποροῦσε νά χαρακτηριστεῖ καί ὡς μία συλλογή περιθωριακῶν σημειώσεων πάνω στήν ανάπτυξη ὁρισμένων ἱστορικιστικῶν φιλοσοφιῶν. Μερικές παρατηρήσεις πάνω στή γένεση τοῦ βιβλίου θά δείξουν τί ἐννοεῖται μέ τόν ὅρο Ιστορικισμός καί πῶς αὐτός συνδέεται μέ τά ἄλλα ζητήματα πού θίγονται. Αν καί τό κύριο ἐνδιαφέρον μου είναι στραμμένο πρός τίς μεθόδους τῆς φυσικής (καί, κατά συνέπεια, πρός ὁρισμένα ἐξειδικευμένα προβλήματα πού ἀπέχουν πολύ ἀπ' ὅσα πραγματεύ εται αὐτό τό βιβλίο), γιά πολλά χρόνια μέ ἀπασχόλησε καί τὸ πρόβλημα τῆς κάπως μή ἱκανοποιητικῆς κατάστασης δρισμέ νων κοινωνικῶν ἐπιστημῶν, καὶ ἰδιαίτερα τῆς κοινωνικῆς φιλό σοφίας. Στά πλαίσια ἑνός παρόμοιου προβληματισμοῦ ἀνακύ πτει, βέβαια, τό ἐρώτημα γιά τίς μεθόδους τους. Τό ἐνδιαφέρον μου γι᾿ αὐτό τό πρόβλημα παρωθήθηκε σε μεγάλο βαθμό ἀπό τήν ἄνοδο τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ καί ἀπό τήν ἀδυναμία τῶν διαφόρων κοινωνικῶν ἐπιστημῶν καί κοινωνικῶν φιλοσοφιῶν νά κατανοήσουν καί νά ἐξηγήσουν τή σημασία του. Σ' αὐτή τή συνάφεια, ἕνα σημεῖο μοῦ φαινόταν ἰδιαίτερα καίριο. Ακούει κανείς πολύ συχνά νά ὑποβάλλεται ἡ ἄποψη ὅτι ἡ μία ἤ ἡ ἄλλη μορφή ὁλοκληρωτισμοῦ εἶναι ἀναπόφευκτη. Πολλοί, πού ἄν κρίνουμε ἀπό τήν πνευματική στάθμη καί τήν παιδεία τους θά' πρεπε νά θεωροῦνται ὑπεύθυνοι γιά ὅσα λένε, διακηρύσσουν πώς δέν ὑπάρχει διαφυγή ἀπ᾽ αὐτόν. Μᾶς ρωτοῦν ἄν εἵμαστε πραγματικά τόσο ἀφελεῖς ὥστε νά πιστεύουμε πώς ἡ δημοκρατία μπορεῖ νά διαρκέσει γιά πάντα• ἄν δέν βλέπουμε πώς δέν εἶναι παρά μιά ἀπό τίς μορφές διακυβέρνησης πού ἔρχονται καί παρέρχονται στήν πορεία τῆς ἱστορίας. Υποστηρίζουν ὅτι ἡ δημοκρατία, γιά νά καταπολεμήσει τόν ὁλοκληρωτισμό, εἶναι ἀναγκασμένη νά ἀντιγράψει τίς μεθόδους του καί νά γίνει, ἔτσι, ὁλοκληρωτική καί ἡ ἴδια. Ή, ἰσχυρίζονται πώς τό βιομηχανικό μας σύστημα δέν μπορεῖ νά συνεχίσει νά λειτουργεῖ χωρίς νά υἱοθετήσει τίς μεθόδους τοῦ κολεκτιβιστικοῦ σχεδιασμοῦ• συ μπεραίνουν, λοιπόν, ἀπό τό ἀναπόφευκτο τοῦ κολεκτιβιστικοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος, ὅτι καί ἡ υἱοθέτηση ὁλοκληρωτικῶν μορφῶν κοινωνικῆς ζωῆς εἶναι ἀναπόφευκτη. Παρόμοια ἐπιχειρήματα μπορεῖ νά ἡχοῦν ἀρκετά εὔλογα. *Αλλά ή εύλογοφάνεια δέν εἶναι ἀξιόπιστος ὁδηγός σέ παρόμοια ζητήματα. Στήν πραγματικότητα, δέν θά 'πρεπε νά παίρνει μέρος κανείς σέ μιά συζήτηση τῶν ἀπατηλῶν αὐτῶν ἐπιχειρη μάτων, προτοῦ ἐξετάσει τό ἀκόλουθο ἐρώτημα μεθόδου: ἐντάσ σεται στίς δυνατότητες ὁποιασδήποτε κοινωνικῆς ἐπιστήμης τό νά διατυπώνει τέτοιας ἐμβέλειας ἱστορικές προφητεῖες; Εἶναι δυνατό νά ἀναμένουμε πώς θά λάβουμε τίποτα περισσότερο ἀπό τήν ἀνεύθυνη ἀπάντηση τοῦ μάντη, ἄν ρωτήσουμε ἕναν ἄνθρωπο τί ἐπιφυλάσσει τό μέλλον στήν ἀνθρωπότητα; Πρόκειται γιά ἐρώτημα πού ἀφορᾶ τή μέθοδο τῶν κοινωνικῶν ἐπιστημῶν: Καί, ολοφάνερα, εἶναι πιό θεμελιακό ἀπό ὁποιαδήποτε κριτική ὁποιουδήποτε συγκεκριμένου ἐπιχειρήμα• τος, πού προβάλλεται γιά νά ὑποστηρίξει ὁποιαδήποτε ἱστορική προφητεία. Προσεκτική έξέταση αὐτοῦ τοῦ ἐρωτήματος μέ ὁδήγησε στήν πεποίθηση ὅτι ἱστορικές προφητεῖες τέτοιας ἐμβέλειας βρίσκονται ὁλωσδιόλου πέρα ἀπό τήν ἀκτίνα τῆς ἐπιστημονικῆς μεθόδου. Τό μέλλον ἐξαρτᾶται ἀπό μᾶς κι ἐμεῖς δέν ἐξαρτιόμαστε ἀπό καμιά ἱστορική ἀναγκαιότητα. ῾Υπάρχουν, ὡστόσο, κοινωνικές φιλοσοφίες ἐπιρροῆς πού ὑποστηρίζουν τήν ἀντίθε τη ἄποψη. Ισχυρίζονται ὅτι καθένας προσπαθεῖ νά χρησιμο ποιήσει τό μυαλό του γιά νά προβλέψει τά ἐπικείμενα γεγονότα• ὅτι εἶναι σίγουρα θεμιτό γιά ἕνα σχεδιαστή στρατηγικῆς νά προσπαθήσει νά προβλέψει τήν ἔκβαση τῆς μάχης• καί ὅτι τά ὅρια ἀνάμεσα σέ μιά τέτοια πρόρρηση καί στίς πιό φιλόδοξες ἱστορικές προφητεῖες εἶναι ρευστά. ᾿Ισχυρίζονται ὅτι σκοπός τῆς ἐπιστήμης, γενικά, είναι νά κάνει προρρήσεις ἤ, μᾶλλον, νά ὑπερακοντίζει τίς καθημερινές προρρήσεις μας καί νά τίς θέτει πάνω σέ πιό ἀσφαλή βάση• καί ὅτι σκοπός τῶν κοινωνικῶν ἐπιστημῶν, εἰδικότερα, εἶναι νά μᾶς ἐφοδιάζουν μέ μακροπρό θεσμες ἱστορικές προφητεῖες. Πιστεύουν, ἀκόμα, πώς ἔχουν ἀνακαλύψει νόμους τῆς ἱστορίας πού τούς καθιστοῦν ἱκανούς νά προφητεύουν τήν πορεία τῶν ἱστορικῶν γεγονότων. Τίς ποικίλες κοινωνικές φιλοσοφίες πού προβάλλουν ἀξιώσεις αὐτοῦ τοῦ εἴδους τίς ἔχω συμπεριλάβει κάτω ἀπό τόν ὅρο ἱστορικισμός. Προσπάθησα ἀλλοῦ, στό ἔργο μου The Poverty of Historicism, νά ἐπιχειρηματολογήσω ἐναντίον αὐτῶν τῶν ἰσχυρισμῶν καί νά δείξω ὅτι, παρά τήν εὐλογοφάνειά τους, βασίζονται σέ μιά μεγάλη παρανόηση τῶν μεθόδων τῆς ἐπιστήμης καί, εἰδικότερα, σέ παραθεώρηση τῆς διάκρισης ἀνάμεσα στήν ἐπιστημονικ πρόρρηση καί τήν Ιστορική προφητεία. ῞Οσο ἤμουν ἀπασχολημένος μέ τή συστηματική ἀνάλυση καί κριτική τῶν ἰσχυρισμῶν τοῦ ἱστορικισμοῦ, προσπάθησα ἐπίσης νά συγκεντρώσω ὑλικό γιά νά ἐξεικονίσω σαφέστερα τήν ἀνάπτυξή του. Οἱ σημειώσεις πού συγκέντρωσα γιά τό σκοπό αὐτό ἀποτέλεσαν τή βάση αὐτοῦ τοῦ βιβλίου. [...] «Το λεγόμενο παράδοξο της ελευθερίας έχει να κάνει με το επιχείρημα ότι η ελευθερία, με την έννοια της απουσίας οποιουδήποτε περιοριστικού ελέγχου, μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλο περιορισμό, καθώς αφήνει τον εκφοβιστή ελεύθερο να υποδουλώνει τον ανεκτικό. Η ιδέα, σε μια ελαφρώς διαφορετική μορφή, και με πολύ διαφορετική τάση, εκφράζεται σαφώς στον Πλάτωνα. Λιγότερο γνωστό είναι το παράδοξο της ανοχής: Η απεριόριστη ανοχή μπορεί να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Εάν επεκτείνουμε απεριόριστη ανοχή ακόμη και σε αυτούς που είναι μισαλλόδοξοι, εάν δεν είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία ενάντια στην επίθεση του μισαλλόδοξου, τότε ο ανεκτικός θα καταστραφεί και η ανοχή μαζί του. - Σε αυτήν τη διατύπωση, δεν υπονοώ, για παράδειγμα, ότι πρέπει πάντα να καταστέλλουμε την έκφραση των μισαλλοδοξιών. Εφ 'όσον μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε με ορθολογικό επιχείρημα και να τα διατηρούμε υπό έλεγχο από την κοινή γνώμη, η καταστολή σίγουρα θα ήταν παράλογη. Αλλά πρέπει να διεκδικήσουμε το δικαίωμα να την καταπιέσουμε, αν είναι απαραίτητο, ακόμη και με βία. Γιατί μπορεί εύκολα να αποδειχθεί ότι δεν είναι διατεθειμένοι οι μισαλλόδοξοι να μας συναντήσουν στο επίπεδο του ορθολογικού επιχειρήματος, αλλά αρχίζουν καταγγέλλοντας όλα τα επιχειρήματα. Μπορεί να απαγορεύουν στους οπαδούς τους να ακούνε κάθε λογικό επιχείρημα, επειδή είναι παραπλανητικό, και να τους διδάξουν να απαντήσουν σε επιχειρήματα χρησιμοποιώντας τις γροθιές ή τα πιστόλια τους. Επομένως, πρέπει να διεκδικήσουμε, στο όνομα της ανοχής, το δικαίωμα να μην ανεχόμαστε τη δυσανεξία. Πρέπει να ισχυριστούμε ότι κάθε κίνημα που κηρύσσει τη μισαλλοδοξία τοποθετείται εκτός του νόμου και πρέπει να θεωρήσουμε την υποκίνηση της μισαλλοδοξίας και της δίωξης ως εγκληματική, με τον ίδιο τρόπο που θα πρέπει να θεωρούμε την υποκίνηση σε φόνο, σε απαγωγές ή στην αναβίωση του δουλεμπορίου , ως εγκληματικές. […] Ο Σωκράτης είχε τονίσει πως δεν είναι σοφός- πως δεν κατέχει την αλήθεια, παρά είναι ένας αναζητητής, ένας ερευνητής, ένας εραστής της αλήθειας. Αυτό, εξηγούσε, εκφράζεται με τη λέξη «φιλόσοφος» που σημαίνει τον εραστή και αναζητητή της σοφίας, σε αντίθεση προς τον «σοφιστή» που σημαίνει τον κατ’ επάγγελμα σοφό άνθρωπο. Αν ποτέ ισχυρίστηκε πως οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι φιλόσοφοι, το μόνο που θα μπορούσε να εννοεί θα ήταν πω ς αυτοί, επιφορτισμένοι καθώς είναι με μια υπέρμετρη υπευθυνότητα, θα ’πρεπε να αναζητούν την αλήθεια και να έχουν συνείδηση των ορίων τους. Πως, τώρα, μετέστρεψε ο Πλάτων αυτή τη διδασκαλία; Θα φαινόταν σε πρώτη ματιά πως δεν τη μετέβαλε καθόλου όταν απαιτούσε να επενδύεται η απόλυτη διακυβέρνηση του κράτους στους φιλοσόφους, ιδιαίτερα μάλιστα αφού, σαν το Σωκράτη, όριζε τούς φιλοσόφους ως εραστές της αλήθειας. Και όμως η αλλαγή που επέφερε ο Πλάτων ήταν τεράστια. Ο εραστής του δεν είναι πια ο μετριόφρων αναζητητής παρά ο υπερήφανος κάτοχος της αλήθειας• ασκημένος διαλεκτικός, έχει την ικανότητα της πνευματικής ενόρασης, μπορεί δηλαδή να βλέπει και να επικοινωνεί με τις αιώνιες και ουράνιες Μορφές ή Ιδέες. Τοποθετημένος πολύ υψηλότερα απ’ όλους τούς κοινούς ανθρώπους είναι «όμοιος με θεό, αν όχι… θείος», στη σοφία και στη δύναμή του. Ο ιδεώδης φιλόσοφος του Πλάτωνα πλησιάζει τόσο την παντογνωσία όσο και την παντοδυναμία. Είναι ο Φιλόσοφος — Βασιλιάς. Είναι, νομίζω, δύσκολο να φανταστεί κανείς μεγαλύτερη αντίθεση απ’ αυτήν πού υπάρχει ανάμεσα στο σωκρατικό και το πλατωνικό ιδεώδες για το φιλόσοφο. Πρόκειται για αντίθεση ανάμεσα σε δύο κόσμους, στον κόσμο ενός μετριοπαθούς ορθολογιστή υπέρμαχου της άξιας του ατόμου και σ’ αυτόν ενός ημιθέου εκφραστή του ολοκληρωτισμοί. Το αίτημα του Πλάτωνα ότι θα πρέπει να άρχει ο σοφός — ο κάτοχος της αλήθειας, ό «γνήσιος και ολοκληρωμένος φιλόσοφος» — εγείρει, βέβαια, το πρόβλημα της επιλογής και της εκπαίδευσης των κυβερνώντων. Σε μια καθαρά περσοναλιστική (αντίθετα προς μια θεσμική) θεωρία, το πρόβλημα θα μπορούσε να λυθεί άπλα με το να διακηρύξει κανείς ότι ό σοφός κυβερνήτης, με τη σοφία του, θα είναι αρκετά σοφός ώστε να διαλέξει τον καλύτερο άνθρωπο ως διάδοχό του. Αλλ’ αυτή βέβαια δεν είναι και τόσο ικανοποιητική προσέγγιση στο πρόβλημα. Πάρα πολλά θα εξαρτιόνταν από ανεξέλεγκτες περιστάσεις• ένα τυχαίο περιστατικό και μόνο μπορεί να καταλύσει τη σταθερότητα του κράτους. ’Αλλά ή προσπάθεια να ελεγχτούν οι περιστάσεις, να προβλεφτεί το τι είναι ενδεχόμενο να συμβεί και να ληφθεί πρόνοια γι’ αυτό, θα πρέπει να οδηγήσει κι εδώ — όπως παντού — στην εγκατάλειψη μιας καθαρά περσοναλιστικής λύσης και στην αντικατάστασή της με μία θεσμική. “Όπως σημειώσαμε ήδη, η προσπάθεια να σχεδιάσει κανείς το μέλλον θα πρέπει πάντα να οδηγεί στη θεσμοκρατία.

Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της :
Η γοητεία του Πλάτωνα

Σε μετάφραση Ειρήνη Παπαδάκη.
Εκδόσεις Παπαζήση
Επανέκδοση: "Δωδώνη", 1982, 1991.
Τίτλος πρωτοτύπου: The Open Society and Its Enemies

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Δέν θέλω να κρύψω τό γεγονός πώς μόνο μὲ ἀπέχθεια μπορῶ νά ἀντικρίσω τήν πομπώδη ἐκζήτηση ὅλων αὐτῶν τῶν τόμων πού εἶναι γεμάτοι σοφία, κατά τό συρμό τῶν ἡμερῶν μας. Γιατί εἶμαι τελείως πεπεισμένος ὅτι... οἱ παραδεδεγμένες μέ θοδοι θά πρέπει νά πολλαπλασιάζουν ἀτελείωτα αὐτούς τούς παραλογισμούς καί τά βαριά λάθη καί ὅτι ἀκόμα καί ἡ πλήρης ἐκμηδένιση ὅλων αὐτῶν τῶν φανταχτερῶν ἐπιτευγμάτων δέν θά ἦ ταν δυνατό νά εἶναι τόσο βλαπτική ὅσο αὐτή ἡ πλασματική επιστήμη μέ τή μισητή γονιμότητά της.
ΚΑΝΤ

Τό βιβλίο αὐτό ἐγείρει ζητήματα πού ἴσως δέν εἶναι φανερά ἀπό τόν πίνακα περιεχομένων.
Σκιαγραφεῖ μερικές ἀπό τίς δυσκολίες πού ἀντιμετωπίζει ὁ πολιτισμός μας — ἕνας πολιτισμός πού θά μπορούσαμε ἴσως νά τόν περιγράψουμε λέγοντας ὅτι ἀποβλέπει στήν ἀνθρωπιά καί τή λογικότητα, στήν ἰσότητα καί τήν ἐλευθερία• ἕνας πολιτισμός πού, θά λέγαμε, διανύει ἀκόμα τήν περίοδο τῆς νηπιακῆς του ἡλικίας καί πού συνεχίζει νά ἀναπτύσσεται παρά τό γεγονός ὅτι τόσο συχνά προδόθηκε ἀπό τόσους πολλούς πνευματικούς ἠγέ τες τῆς ἀνθρωπότητας. ᾿Επιχειρεῖ νά δείξει ὅτι ὁ πολιτισμός αὐτός δέν ἔχει ἀκόμα συνέλθει πλήρως ἀπό τό shock τῆς γέν νησής του — τῆς μετάβασης ἀπό τή φυλετική ή «κλειστή κοινωνία», πού εἶναι ὑποταγμένη στίς μαγικές δυνάμεις, στήν «ἀνοιχτή κοινωνία» πού ἀπελευθερώνει τίς κριτικές ἱκανότητες τοῦ ἀνθρώπου. ᾿Επιχειρεῖ νά δείξει ὅτι τό shock αὐτῆς τῆς μετάβασης εἶναι ἕνας ἀπό τούς παράγοντες πού ἔχουν καταστή σει, δυνατή τήν ἄνοδο τῶν ἀντιδραστικῶν ἐκείνων κινημάτων πού προσπάθησαν, καί ἀκόμα προσπαθοῦν, νά ἀνατρέψουν τόν πολιτισμό καί νά ἐπιφέρουν τήν ἐπάνοδο στό φυλετισμό. Καί εἰσηγεῖται τήν ἄποψη ὅτι αὐτό πού σήμερα ὀνομάζουμε όλο κληρωτισμό, ἀνήκει σέ μιά παράδοση ἀκριβῶς τόσο γηραιά ή ἀκριβῶς τόσο νεαρή ὅσο ὁ ἴδιος ὁ πολιτισμός μας.

'Επιχειρεῖ μ᾿ αὐτό τόν τρόπο νά συμβάλει στό νά κατανοήσουμε τόν ὁλοκληρωτισμό καί τή σημασία πού ἔχει ἡ διαιώνια μάχη ἐναντίον του.

᾿Επιχειρεῖ, περαιτέρω, νά ἐξετάσει τήν ἐφαρμογή τῶν κρι τικῶν καί ὀρθολογικῶν μεθόδων τῆς ἐπιστήμης στά προβλήματα τῆς ἀνοιχτῆς κοινωνίας. ᾿Αναλύει τίς ἀρχές μιᾶς δημοκρατικῆς κοινωνικῆς ἀναδόμησης πού θά τήν ὀνόμαζα «βῆμα πρός βῆμα κοινωνική μηχανική», σέ ἀντίθεση πρός τήν «οὐτοπική κοινωνική μηχανική» (ὅπως ἐξηγεῖται στό κεφ. 9).

Καί προσπαθεῖ νά ἄρει ὁρισμένα ἀπό τά ἐμπόδια πού παρακωλύουν μιά ὀρθολογική προσέγγιση στά προβλήματα κοινωνικῆς ἀναδόμησης, ἀ σκώντας κριτική σ᾿ ἐκεῖνες τίς κοινωνικές φιλοσοφίες πού εἶναι ὑπεύθυνες γιά τήν πλατιά διαδεδομένη προκατάληψη κατά τῶν δυνατοτήτων μιᾶς δημοκρατικῆς κοινωνικῆς μεταρρύθμισης. ᾿Απ᾿ αὐτές, ἐκείνη πού ἄσκησε τή μεγαλύτερη ἐπίδραση εἶναι ὁ ἱστορικισμός — ὅπως τήν ὀνομάζω.

῾Η ἱστορία τῆς ἐμφάνισης καί τῆς ἐπίδρασης ὁρισμένων σημαντικῶν μορφῶν ἱστορικι σμοῦ ἀποτελεῖ ἕνα ἀπό τά κύρια θέματα τοῦ βιβλίου — πού θά μποροῦσε νά χαρακτηριστεῖ καί ὡς μία συλλογή περιθωριακῶν σημειώσεων πάνω στήν ανάπτυξη ὁρισμένων ἱστορικιστικῶν φιλοσοφιῶν. Μερικές παρατηρήσεις πάνω στή γένεση τοῦ βιβλίου θά δείξουν τί ἐννοεῖται μέ τόν ὅρο Ιστορικισμός καί πῶς αὐτός συνδέεται μέ τά ἄλλα ζητήματα πού θίγονται.

Αν καί τό κύριο ἐνδιαφέρον μου είναι στραμμένο πρός τίς μεθόδους τῆς φυσικής (καί, κατά συνέπεια, πρός ὁρισμένα ἐξειδικευμένα προβλήματα πού ἀπέχουν πολύ ἀπ' ὅσα πραγματεύ εται αὐτό τό βιβλίο), γιά πολλά χρόνια μέ ἀπασχόλησε καί τὸ πρόβλημα τῆς κάπως μή ἱκανοποιητικῆς κατάστασης δρισμέ νων κοινωνικῶν ἐπιστημῶν, καὶ ἰδιαίτερα τῆς κοινωνικῆς φιλό σοφίας. Στά πλαίσια ἑνός παρόμοιου προβληματισμοῦ ἀνακύ πτει, βέβαια, τό ἐρώτημα γιά τίς μεθόδους τους. Τό ἐνδιαφέρον μου γι᾿ αὐτό τό πρόβλημα παρωθήθηκε σε μεγάλο βαθμό ἀπό τήν ἄνοδο τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ καί ἀπό τήν ἀδυναμία τῶν διαφόρων κοινωνικῶν ἐπιστημῶν καί κοινωνικῶν φιλοσοφιῶν νά κατανοήσουν καί νά ἐξηγήσουν τή σημασία του.

Σ' αὐτή τή συνάφεια, ἕνα σημεῖο μοῦ φαινόταν ἰδιαίτερα καίριο. Ακούει κανείς πολύ συχνά νά ὑποβάλλεται ἡ ἄποψη ὅτι ἡ μία ἤ ἡ ἄλλη μορφή ὁλοκληρωτισμοῦ εἶναι ἀναπόφευκτη. Πολλοί, πού ἄν κρίνουμε ἀπό τήν πνευματική στάθμη καί τήν παιδεία τους θά' πρεπε νά θεωροῦνται ὑπεύθυνοι γιά ὅσα λένε, διακηρύσσουν πώς δέν ὑπάρχει διαφυγή ἀπ᾽ αὐτόν. Μᾶς ρωτοῦν ἄν εἵμαστε πραγματικά τόσο ἀφελεῖς ὥστε νά πιστεύουμε πώς ἡ δημοκρατία μπορεῖ νά διαρκέσει γιά πάντα• ἄν δέν βλέπουμε πώς δέν εἶναι παρά μιά ἀπό τίς μορφές διακυβέρνησης πού ἔρχονται καί παρέρχονται στήν πορεία τῆς ἱστορίας. Υποστηρίζουν ὅτι ἡ δημοκρατία, γιά νά καταπολεμήσει τόν ὁλοκληρωτισμό, εἶναι ἀναγκασμένη νά ἀντιγράψει τίς μεθόδους του καί νά γίνει, ἔτσι, ὁλοκληρωτική καί ἡ ἴδια. Ή, ἰσχυρίζονται πώς τό βιομηχανικό μας σύστημα δέν μπορεῖ νά συνεχίσει νά λειτουργεῖ χωρίς νά υἱοθετήσει τίς μεθόδους τοῦ κολεκτιβιστικοῦ σχεδιασμοῦ• συ μπεραίνουν, λοιπόν, ἀπό τό ἀναπόφευκτο τοῦ κολεκτιβιστικοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος, ὅτι καί ἡ υἱοθέτηση ὁλοκληρωτικῶν μορφῶν κοινωνικῆς ζωῆς εἶναι ἀναπόφευκτη.

Παρόμοια ἐπιχειρήματα μπορεῖ νά ἡχοῦν ἀρκετά εὔλογα. *Αλλά ή εύλογοφάνεια δέν εἶναι ἀξιόπιστος ὁδηγός σέ παρόμοια ζητήματα. Στήν πραγματικότητα, δέν θά 'πρεπε νά παίρνει μέρος κανείς σέ μιά συζήτηση τῶν ἀπατηλῶν αὐτῶν ἐπιχειρη μάτων, προτοῦ ἐξετάσει τό ἀκόλουθο ἐρώτημα μεθόδου: ἐντάσ σεται στίς δυνατότητες ὁποιασδήποτε κοινωνικῆς ἐπιστήμης τό νά διατυπώνει τέτοιας ἐμβέλειας ἱστορικές προφητεῖες; Εἶναι δυνατό νά ἀναμένουμε πώς θά λάβουμε τίποτα περισσότερο ἀπό τήν ἀνεύθυνη ἀπάντηση τοῦ μάντη, ἄν ρωτήσουμε ἕναν ἄνθρωπο τί ἐπιφυλάσσει τό μέλλον στήν ἀνθρωπότητα;

Πρόκειται γιά ἐρώτημα πού ἀφορᾶ τή μέθοδο τῶν κοινωνικῶν ἐπιστημῶν: Καί, ολοφάνερα, εἶναι πιό θεμελιακό ἀπό ὁποιαδήποτε κριτική ὁποιουδήποτε συγκεκριμένου ἐπιχειρήμα• τος, πού προβάλλεται γιά νά ὑποστηρίξει ὁποιαδήποτε ἱστορική προφητεία.

Προσεκτική έξέταση αὐτοῦ τοῦ ἐρωτήματος μέ ὁδήγησε στήν πεποίθηση ὅτι ἱστορικές προφητεῖες τέτοιας ἐμβέλειας βρίσκονται ὁλωσδιόλου πέρα ἀπό τήν ἀκτίνα τῆς ἐπιστημονικῆς μεθόδου. Τό μέλλον ἐξαρτᾶται ἀπό μᾶς κι ἐμεῖς δέν ἐξαρτιόμαστε ἀπό καμιά ἱστορική ἀναγκαιότητα. ῾Υπάρχουν, ὡστόσο, κοινωνικές φιλοσοφίες ἐπιρροῆς πού ὑποστηρίζουν τήν ἀντίθε τη ἄποψη.

Ισχυρίζονται ὅτι καθένας προσπαθεῖ νά χρησιμο ποιήσει τό μυαλό του γιά νά προβλέψει τά ἐπικείμενα γεγονότα• ὅτι εἶναι σίγουρα θεμιτό γιά ἕνα σχεδιαστή στρατηγικῆς νά προσπαθήσει νά προβλέψει τήν ἔκβαση τῆς μάχης• καί ὅτι τά ὅρια ἀνάμεσα σέ μιά τέτοια πρόρρηση καί στίς πιό φιλόδοξες ἱστορικές προφητεῖες εἶναι ρευστά. ᾿Ισχυρίζονται ὅτι σκοπός τῆς ἐπιστήμης, γενικά, είναι νά κάνει προρρήσεις ἤ, μᾶλλον, νά ὑπερακοντίζει τίς καθημερινές προρρήσεις μας καί νά τίς θέτει πάνω σέ πιό ἀσφαλή βάση• καί ὅτι σκοπός τῶν κοινωνικῶν ἐπιστημῶν, εἰδικότερα, εἶναι νά μᾶς ἐφοδιάζουν μέ μακροπρό θεσμες ἱστορικές προφητεῖες. Πιστεύουν, ἀκόμα, πώς ἔχουν ἀνακαλύψει νόμους τῆς ἱστορίας πού τούς καθιστοῦν ἱκανούς νά προφητεύουν τήν πορεία τῶν ἱστορικῶν γεγονότων. Τίς ποικίλες κοινωνικές φιλοσοφίες πού προβάλλουν ἀξιώσεις αὐτοῦ τοῦ εἴδους τίς ἔχω συμπεριλάβει κάτω ἀπό τόν ὅρο ἱστορικισμός.

Προσπάθησα ἀλλοῦ, στό ἔργο μου The Poverty of Historicism, νά ἐπιχειρηματολογήσω ἐναντίον αὐτῶν τῶν ἰσχυρισμῶν καί νά δείξω ὅτι, παρά τήν εὐλογοφάνειά τους, βασίζονται σέ μιά μεγάλη παρανόηση τῶν μεθόδων τῆς ἐπιστήμης καί, εἰδικότερα, σέ παραθεώρηση τῆς διάκρισης ἀνάμεσα στήν ἐπιστημονικ πρόρρηση καί τήν Ιστορική προφητεία. ῞Οσο ἤμουν ἀπασχολημένος μέ τή συστηματική ἀνάλυση καί κριτική τῶν ἰσχυρισμῶν τοῦ ἱστορικισμοῦ, προσπάθησα ἐπίσης νά συγκεντρώσω ὑλικό γιά νά ἐξεικονίσω σαφέστερα τήν ἀνάπτυξή του. Οἱ σημειώσεις πού συγκέντρωσα γιά τό σκοπό αὐτό ἀποτέλεσαν τή βάση αὐτοῦ τοῦ βιβλίου.

[...]
«Το λεγόμενο παράδοξο της ελευθερίας έχει να κάνει με το επιχείρημα ότι η ελευθερία, με την έννοια της απουσίας οποιουδήποτε περιοριστικού ελέγχου, μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλο περιορισμό, καθώς αφήνει τον εκφοβιστή ελεύθερο να υποδουλώνει τον ανεκτικό. Η ιδέα, σε μια ελαφρώς διαφορετική μορφή, και με πολύ διαφορετική τάση, εκφράζεται σαφώς στον Πλάτωνα.

Λιγότερο γνωστό είναι το παράδοξο της ανοχής: Η απεριόριστη ανοχή μπορεί να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Εάν επεκτείνουμε απεριόριστη ανοχή ακόμη και σε αυτούς που είναι μισαλλόδοξοι, εάν δεν είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία ενάντια στην επίθεση του μισαλλόδοξου, τότε ο ανεκτικός θα καταστραφεί και η ανοχή μαζί του. - Σε αυτήν τη διατύπωση, δεν υπονοώ, για παράδειγμα, ότι πρέπει πάντα να καταστέλλουμε την έκφραση των μισαλλοδοξιών. Εφ 'όσον μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε με ορθολογικό επιχείρημα και να τα διατηρούμε υπό έλεγχο από την κοινή γνώμη, η καταστολή σίγουρα θα ήταν παράλογη. Αλλά πρέπει να διεκδικήσουμε το δικαίωμα να την καταπιέσουμε, αν είναι απαραίτητο, ακόμη και με βία. Γιατί μπορεί εύκολα να αποδειχθεί ότι δεν είναι διατεθειμένοι οι μισαλλόδοξοι να μας συναντήσουν στο επίπεδο του ορθολογικού επιχειρήματος, αλλά αρχίζουν καταγγέλλοντας όλα τα επιχειρήματα. Μπορεί να απαγορεύουν στους οπαδούς τους να ακούνε κάθε λογικό επιχείρημα, επειδή είναι παραπλανητικό, και να τους διδάξουν να απαντήσουν σε επιχειρήματα χρησιμοποιώντας τις γροθιές ή τα πιστόλια τους. Επομένως, πρέπει να διεκδικήσουμε, στο όνομα της ανοχής, το δικαίωμα να μην ανεχόμαστε τη δυσανεξία. Πρέπει να ισχυριστούμε ότι κάθε κίνημα που κηρύσσει τη μισαλλοδοξία τοποθετείται εκτός του νόμου και πρέπει να θεωρήσουμε την υποκίνηση της μισαλλοδοξίας και της δίωξης ως εγκληματική, με τον ίδιο τρόπο που θα πρέπει να θεωρούμε την υποκίνηση σε φόνο, σε απαγωγές ή στην αναβίωση του δουλεμπορίου , ως εγκληματικές.

[…]
Ο Σωκράτης είχε τονίσει πως δεν είναι σοφός- πως δεν κατέχει την αλήθεια, παρά είναι ένας αναζητητής, ένας ερευνητής, ένας εραστής της αλήθειας. Αυτό, εξηγούσε, εκφράζεται με τη λέξη «φιλόσοφος» που σημαίνει τον εραστή και αναζητητή της σοφίας, σε αντίθεση προς τον «σοφιστή» που σημαίνει τον κατ’ επάγγελμα σοφό άνθρωπο. Αν ποτέ ισχυρίστηκε πως οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι φιλόσοφοι, το μόνο που θα μπορούσε να εννοεί θα ήταν πω ς αυτοί, επιφορτισμένοι καθώς είναι με μια υπέρμετρη υπευθυνότητα, θα ’πρεπε να αναζητούν την αλήθεια και να έχουν συνείδηση των ορίων τους.

Πως, τώρα, μετέστρεψε ο Πλάτων αυτή τη διδασκαλία; Θα φαινόταν σε πρώτη ματιά πως δεν τη μετέβαλε καθόλου όταν απαιτούσε να επενδύεται η απόλυτη διακυβέρνηση του κράτους στους φιλοσόφους, ιδιαίτερα μάλιστα αφού, σαν το Σωκράτη, όριζε τούς φιλοσόφους ως εραστές της αλήθειας. Και όμως η αλλαγή που επέφερε ο Πλάτων ήταν τεράστια. Ο εραστής του δεν είναι πια ο μετριόφρων αναζητητής παρά ο υπερήφανος κάτοχος της αλήθειας• ασκημένος διαλεκτικός, έχει την ικανότητα της πνευματικής ενόρασης, μπορεί δηλαδή να βλέπει και να επικοινωνεί με τις αιώνιες και ουράνιες Μορφές ή Ιδέες. Τοποθετημένος πολύ υψηλότερα απ’ όλους τούς κοινούς ανθρώπους είναι «όμοιος με θεό, αν όχι… θείος», στη σοφία και στη δύναμή του.

Ο ιδεώδης φιλόσοφος του Πλάτωνα πλησιάζει τόσο την παντογνωσία όσο και την παντοδυναμία. Είναι ο Φιλόσοφος — Βασιλιάς. Είναι, νομίζω, δύσκολο να φανταστεί κανείς μεγαλύτερη αντίθεση απ’ αυτήν πού υπάρχει ανάμεσα στο σωκρατικό και το πλατωνικό ιδεώδες για το φιλόσοφο. Πρόκειται για αντίθεση ανάμεσα σε δύο κόσμους, στον κόσμο ενός μετριοπαθούς ορθολογιστή υπέρμαχου της άξιας του ατόμου και σ’ αυτόν ενός ημιθέου εκφραστή του ολοκληρωτισμοί.

Το αίτημα του Πλάτωνα ότι θα πρέπει να άρχει ο σοφός — ο κάτοχος της αλήθειας, ό «γνήσιος και ολοκληρωμένος φιλόσοφος» — εγείρει, βέβαια, το πρόβλημα της επιλογής και της εκπαίδευσης των κυβερνώντων. Σε μια καθαρά περσοναλιστική (αντίθετα προς μια θεσμική) θεωρία, το πρόβλημα θα μπορούσε να λυθεί άπλα με το να διακηρύξει κανείς ότι ό σοφός κυβερνήτης, με τη σοφία του, θα είναι αρκετά σοφός ώστε να διαλέξει τον καλύτερο άνθρωπο ως διάδοχό του.

Αλλ’ αυτή βέβαια δεν είναι και τόσο ικανοποιητική προσέγγιση στο πρόβλημα. Πάρα πολλά θα εξαρτιόνταν από ανεξέλεγκτες περιστάσεις• ένα τυχαίο περιστατικό και μόνο μπορεί να καταλύσει τη σταθερότητα του κράτους. ’Αλλά ή προσπάθεια να ελεγχτούν οι περιστάσεις, να προβλεφτεί το τι είναι ενδεχόμενο να συμβεί και να ληφθεί πρόνοια γι’ αυτό, θα πρέπει να οδηγήσει κι εδώ — όπως παντού — στην εγκατάλειψη μιας καθαρά περσοναλιστικής λύσης και στην αντικατάστασή της με μία θεσμική. “Όπως σημειώσαμε ήδη, η προσπάθεια να σχεδιάσει κανείς το μέλλον θα πρέπει πάντα να οδηγεί στη θεσμοκρατία.

Καρλ Πόππερ

Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της : Η γοητεία του Πλάτωνα

Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της :
Η γοητεία του Πλάτωνα