-5000
Μεσοποταμία
Στο νότιο τμήμα της Μεσοποταμίας, κοντά στις εκβολές του Ευφράτη και του Τίγρη, η περιοχή παρέμενε για χιλιάδες χρόνια αραιοκατοικημένη. Οι μεγάλες εκτάσεις λάσπης και οι συνεχείς πλημμύρες δεν ευνοούσαν την εγκατάσταση ανθρώπων. Γύρω όμως στο 6000 π.Χ. κάποιοι πληθυσμοί άρχισαν να αντιλαμβάνονται την αξία αυτής της λάσπης και την εξαιρετική γονιμότητα του εδάφους. Σταδιακά δημιουργήθηκαν οι πρώτοι οργανωμένοι οικισμοί και αργότερα εμφανίστηκαν οι Σουμέριοι, ο πρώτος μεγάλος πολιτισμός της νότιας Μεσοποταμίας.
Αρχικά οι κάτοικοι κατασκεύαζαν καλύβες από καλάμια και άχυρα, όμως σύντομα έμαθαν να πλάθουν τη λάσπη και να τη μετατρέπουν σε πλίνθους, τα πρώτα τούβλα. Με αυτά έχτισαν σπίτια, αποθήκες και ολόκληρους οικισμούς. Η σωστή διαχείριση των υδάτων και η κατασκευή αρδευτικών καναλιών επέτρεψαν την εντυπωσιακή ανάπτυξη της γεωργίας και ο πληθυσμός αυξήθηκε ραγδαία. Τα χωριά μετατράπηκαν σταδιακά σε μεγάλες πόλεις-κράτη, όπως η Ουρούκ, η Ουρ, η Κις και η Εριντού.
Κάθε πόλη λειτουργούσε σαν ανεξάρτητο κράτος με δικούς της νόμους, στρατό και θεό-προστάτη. Επικεφαλής βρισκόταν ένας ηγεμόνας που θεωρούνταν εκπρόσωπος του θεού στη γη και ασκούσε ταυτόχρονα θρησκευτική, πολιτική και στρατιωτική εξουσία. Οι πόλεις άλλοτε συνεργάζονταν για τη διαχείριση των νερών και άλλοτε συγκρούονταν μεταξύ τους για τον έλεγχο της γης και των εμπορικών δρόμων.
Η κοινωνία οργανώθηκε σταδιακά σε αυστηρές τάξεις. Στην κορυφή βρίσκονταν ο βασιλιάς, οι ευγενείς και οι ιερείς, που διαχειρίζονταν τη διοίκηση, τη θρησκεία και τον πλούτο. Ακολουθούσαν οι τεχνίτες, οι έμποροι και οι γεωργοί, ενώ στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας βρίσκονταν οι δούλοι, κυρίως αιχμάλωτοι πολέμου ή άνθρωποι που είχαν χάσει την ελευθερία τους λόγω χρεών. Οι πόλεις προστατεύονταν από ισχυρά τείχη και κοσμούνταν από μεγάλα ανάκτορα και επιβλητικούς ναούς, τα περίφημα ζιγκουράτ. Τα ζιγκουράτ ήταν τεράστιοι βαθμιδωτοί ναοί που έμοιαζαν με πυραμίδες. Στην κορυφή τους βρισκόταν μικρός ιερός χώρος αφιερωμένος στον θεό-προστάτη της πόλης. Εκτός από τόποι λατρείας, οι ναοί λειτουργούσαν ως διοικητικά κέντρα, αποθήκες προϊόντων και θησαυροφυλάκια.
Η ανάπτυξη της οικονομίας και της διοίκησης οδήγησε και σε μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της ανθρωπότητας: τη γραφή. Οι Σουμέριοι δημιούργησαν τη σφηνοειδή γραφή για να καταγράφουν φόρους, προϊόντα, συναλλαγές και νόμους πάνω σε πήλινες πινακίδες. Παράλληλα ανέπτυξαν γνώσεις μαθηματικών, γεωμετρίας, αστρονομίας και ιατρικής. Χώρισαν τον κύκλο σε 360 μοίρες και χρησιμοποίησαν εξηκονταδικό σύστημα μέτρησης, στοιχεία που επιβιώνουν ακόμη και σήμερα. Η τέχνη και η μουσική κατείχαν επίσης σημαντική θέση στη ζωή τους. Έχουν σωθεί αγάλματα, ανάγλυφα, σφραγίδες και κοσμήματα, ενώ σε βασιλικούς τάφους βρέθηκαν μουσικά όργανα όπως άρπες και λύρες. Κατά περιόδους η Μεσοποταμία γνώρισε μεγάλες φυσικές καταστροφές. Ισχυρές πλημμύρες των ποταμών κατέστρεψαν πόλεις και αρδευτικά έργα, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στη μνήμη των λαών της περιοχής. Πιθανότατα τέτοια γεγονότα συνδέθηκαν αργότερα με τους μύθους περί κατακλυσμού που πέρασαν σε πολλές θρησκείες. Γύρω στο 2300 π.Χ. οι Σουμέριοι υποτάχθηκαν από τους Ακκάδιους και σταδιακά αφομοιώθηκαν πολιτισμικά. Η γλώσσα τους έσβησε, όμως η κληρονομιά τους παρέμεινε ζωντανή μέσα από τη γραφή, τους νόμους, την αρχιτεκτονική και τις επιστήμες τους. Ο πολιτισμός της Μεσοποταμίας έθεσε τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήθηκαν οι μεταγενέστεροι πολιτισμοί της ανθρωπότητας.