# ΑΓΑΠΗ (AMOR)

Στο Γιουκατάν δεν βλέπεις ποτέ το νερό. Κυλάει υπόγεια, κάτω από ένα εύθραυστο στρώμα γης και ασβεστόλιθου. Κάποιες φορές, αυτή η λεπτή γη του Γιουκατάν ανοίγει σαν μάτι και αποκαλύπτει υδάτινες εκτάσεις, μικρές λίμνες — τα σενότες — που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μυστηριώδους υπόγειου ρεύματος. Για μένα, η αγάπη μοιάζει με εκείνα τα κρυμμένα ποτάμια και τα απροσδόκητα ρυάκια του Γιουκατάν. Κάποιες φορές, η ζωή μας αρχίζει να μοιάζει με εκείνα τα απέραντα βάραθρα, που θα ήταν αβυσσαλέα, αν δεν ανακαλύπταμε, στον πυθμένα του κενού, ένα ποτάμι που κυλά· άλλοτε γαλήνιο και πλωτό, πλατύ ή στενό, άλλοτε ορμητικό, μα πάντοτε μια υδάτινη αγκαλιά που μας βοηθά να μη χαθούμε για πάντα στο βαθύ χάσμα του τίποτα.

Αν η αγάπη είναι εκείνο το ποτάμι που κυλά και συντηρεί τη ζωή, η αγάπη και οι πολυτιμότερες ιδιότητές της — η καλοσύνη, η ομορφιά, η τρυφερότητα, η αλληλεγγύη, η μνήμη, η συντροφικότητα, η επιθυμία, το πάθος, η οικειότητα, η γενναιοδωρία και η ίδια η θέληση να αγαπάμε και να αγαπιόμαστε — δεν είναι, ωστόσο, κατ’ ανάγκην απαλλαγμένες από εκείνο που μοιάζει να αναιρεί την αγάπη: το κακό.

Στην πολιτική ζωή, μπορεί κανείς να πείσει τον εαυτό του ότι ενεργεί από αγάπη για μια κοινότητα, ενώ στην πραγματικότητα την οδηγεί στην καταστροφή και προκαλεί το μίσος τόσο στο εσωτερικό της όσο και έξω από αυτήν. Δεν αμφιβάλλω, για παράδειγμα, ότι ο Χίτλερ αγαπούσε τη Γερμανία. Στο *Mein Kampf*, όμως, κατέστησε σαφές ότι η ιδέα της αγάπης για την πατρίδα του ήταν αξεχώριστη από το μίσος για όλα όσα θεωρούσε αντίθετα προς τη Γερμανία. Αυτή η μορφή αγάπης, που καλλιεργείται μέσα από το μίσος για τους άλλους, εκδηλώθηκε ανοιχτά σε ένα καθεστώς κακού που δεν έχει όμοιό του σε ολόκληρη την ιστορία.

Από την αρχή, ο Χίτλερ διακήρυξε ότι θα ασκούσε μια πολιτική του κακού προκειμένου να πετύχει το καλό. Δεν προσπάθησε να το κρύψει, σε αντίθεση με τον Στάλιν, ο οποίος τυλίχτηκε με τη σημαία μιας ανθρωπιστικής δυτικής ιδεολογίας — του μαρξισμού — για να διαπράξει ένα κακό ανάλογο με εκείνο του Χίτλερ, το οποίο όμως δεν τολμούσε να κατονομάσει. Η αγάπη του Χίτλερ για το κακό τον οδήγησε σε μια βαγκνερική Αποκάλυψη, με φόντο το φλεγόμενο Βερολίνο. Η αγάπη του Στάλιν για το κακό μεταφράστηκε στην αργή κατάρρευση ενός Κρεμλίνου χτισμένου στην άμμο, που παρασύρθηκε από τα κύματα της ίδιας της ιστορίας — αργά, αλλά αδιάκοπα — την οποία η Δικτατορία του Προλεταριάτου φιλοδοξούσε να ενσαρκώσει. Το ναζιστικό καθεστώς κατέρρευσε σαν ένας φρικτός, πληγωμένος δράκος. Ο σοβιετικός κομμουνισμός σύρθηκε στον τάφο σαν ένα άρρωστο σκουλήκι. Φάφνερ και Ομπλόμοφ.

Ο μαρκήσιος ντε Σαντ προτείνει επίσης μια αγάπη για το κακό, η οποία αναζητά τη σαρκική ηδονή ως τρόπο να θεμελιώσει τον πόνο του σώματος και την επακόλουθη εξαφάνισή του από τη γη. Η σαδιστική αγάπη, μας λέει ο μαρκήσιος, μπορεί να είναι κάτι κακό για το θύμα, αποτελεί όμως ένα υπέρτατο αγαθό για τον δήμιο. Ο ντε Σαντ, ωστόσο, δεν είχε σκοπό να εφαρμόσει στην πραγματικότητα το τερατώδες όραμά του, σύμφωνα με το οποίο το κακό μεταμφιέζεται σε καλό. Δεν ήταν πολιτικός, αλλά συγγραφέας, που βρισκόταν διαρκώς φυλακισμένος και, επομένως, ήταν ανίκανος να δράσει έξω από το βασίλειο της φαντασίας. Εκεί ήταν ο απόλυτος μονάρχης της δημιουργίας. Και μας προειδοποιεί: «Είμαι ακόλαστος, αλλά δεν είμαι ούτε εγκληματίας ούτε δολοφόνος».

Υπάρχει και μια άλλη, συγκαλυμμένη μορφή κακού που παρουσιάζεται ως αγάπη. Συνίσταται στην επιβολή της θέλησής μας πάνω σε έναν άλλο άνθρωπο «για το καλό του» — δηλαδή, στο όνομα της αγάπης προς κάποιον, του οποίου στερούμε την ελευθερία, απομακρύνοντάς τον ουσιαστικά από τον δρόμο του δικού του πεπρωμένου. Πρόκειται για ένα από τα αιώνια θέματα της λογοτεχνίας και, για μένα, εκείνος που το αποδίδει με τη μεγαλύτερη δυνατή διαύγεια είναι ένας από τους σπουδαίους συγγραφείς που φώτισαν τα νεανικά μου χρόνια: ο Φρανσουά Μωριάκ.

Τα έργα *Thérèse Desqueyroux*, *Le Désert de l’amour*, *Le Nœud de vipères*, *Le Baiser au lépreux* και *Le Mal* είναι όλα μυθιστορήματα για ένα διεστραμμένο κακό, το οποίο, ενώ αποσκοπεί στο καλό, καταστρέφει ή υποβαθμίζει την ικανότητα του ανθρώπου να αγαπά, μέσα από τη χειραγώγηση της θρησκείας, του χρήματος και, πάνω απ’ όλα, των κοινωνικών συμβάσεων και της υποκρισίας. Η Τερέζ Ντεσκερού, στην κορύφωση αυτού του δράματος όπου οι καλές προθέσεις ανοίγουν τον δρόμο προς την κόλαση, διαπράττει φόνο εξαιτίας μιας παλιάς προσβολής και με τίμημα την ίδια της την υγεία, προκειμένου να διασώσει την τιμή της οικογένειας. Η κοινωνία, η οικογένεια και η τιμή καθορίζουν έτσι, στο όνομα της αγάπης που οφείλεται σε αυτούς τους θεσμούς, την ερωτική υποδούλωση και το έγκλημα πάθους της ηρωίδας.

Ο έπαινος της αγάπης ως της υπέρτατης πραγματικότητας ή επιδίωξης του ανθρώπου δεν μπορεί και δεν πρέπει να αγνοεί τη συγγένειά της με το κακό, ακόμη κι αν, στην ουσία της, η αγάπη υπερνικά το κακό στις περισσότερες περιπτώσεις. Μπορεί να το συντρίψει, αλλά δεν θα το εξαλείψει ποτέ ολοκληρωτικά. Η αγάπη χρειάζεται ένα σύννεφο αμφιβολίας να αιωρείται από πάνω της, ως αντίβαρο στο κακό που την παραμονεύει. Αναπόφευκτα, ωστόσο, το σύννεφο και η οργή των ουρανών θα διαλυθούν μέσα στην ηδονή, την τρυφερότητα και, κάποιες φορές, ακόμη και στο τυφλό πάθος ή στην εφήμερη ευτυχία του έρωτα, όπως τον βιώνουν οι άνδρες και οι γυναίκες. Το πιο φλογερό ερωτικό πάθος μπορεί να μαραθεί και να μετατραπεί σε συνήθεια ή εκνευρισμό με το πέρασμα του χρόνου. Ένα ζευγάρι αρχίζει να γνωρίζει ο ένας τον άλλον επειδή, πρώτα απ’ όλα, γνωρίζονται ελάχιστα μεταξύ τους. Τα πάντα είναι έκπληξη. Όταν δεν απομένουν πια εκπλήξεις, η αγάπη μπορεί να πεθάνει. Μερικές φορές ο έρωτας λαχταρά να ανακτήσει το θαύμα των πρώτων του στιγμών, αλλά αναπόφευκτα συνειδητοποιεί πως, τη δεύτερη φορά, το θαύμα δεν είναι παρά νοσταλγία.

Κάποιοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη συνήθεια ως ένα τρομερό βάρος — μια οριστική, επαναλαμβανόμενη, μονότονη έρημο, της οποίας η μοναδική όαση είναι ο θάνατος, η τηλεόραση ή τα χωριστά υπνοδωμάτια. Αλλά, από την άλλη πλευρά, δεν υπάρχουν και πολλά ζευγάρια που ανακάλυψαν, μέσα από τη συνήθεια, την πιο αληθινή και διαρκή μορφή αγάπης, εκείνη που μπορεί καλύτερα να υποδεχτεί και να προστατεύσει τη συντροφικότητα και τη στήριξη, στοιχεία που επίσης σημαίνουν αγάπη; Και δεν υπάρχει άραγε και μια άλλη έρημος, που την ημέρα φλέγεται και τη νύχτα παγώνει; Εννοώ την έρημο του ατέλειωτου πάθους, τόσο οδυνηρού, ώστε οι μεγάλοι πρωταγωνιστές του ρομαντικού έρωτα προτίμησαν έναν πρόωρο, παθιασμένο θάνατο, στην κορύφωση της ερωτικής τους εμπειρίας, από την αργή απώλεια του πάθους μέσα στη μονοτονία της καθημερινής ζωής. Μπορούν ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα να γεράσουν μαζί; Ίσως. Αλλά ο νεαρός Βέρθερος δεν μπορεί να τελειώσει τις ημέρες του παρακολουθώντας το *Big Brother* στην τηλεόραση, ως τη μοναδική έμμεση συμμετοχή του σε πάθη λιγότερο νωθρά από τα δικά του.

Ο έρωτας επιθυμεί να είναι, για όσο το δυνατόν περισσότερο, η κορύφωση της ηδονής: η επιθυμία που ανθίζει από μέσα μας και απλώνεται στα χέρια, στα δάχτυλα, στους μηρούς, στη μέση, στην εκτεθειμένη σάρκα· χάδια και ένας ανήσυχος σφυγμός· το σύμπαν του δέρματος που ευλογείται από τον έρωτα, οι εραστές που περιορίζονται στην ανακάλυψη του κόσμου· φωνές που μιλούν μέσα στη σιωπή· η εσωτερική βάπτιση όλων των πραγμάτων. Είναι εκείνη η στιγμή κατά την οποία δεν σκεφτόμαστε απολύτως τίποτα, ελπίζοντας πως δεν θα τελειώσει ποτέ. Ή όταν σκεφτόμαστε όλα όσα είναι δυνατά, ακριβώς για να μη σκεφτόμαστε αυτή τη στιγμή, χαρίζοντας έτσι στις σαρκικές απολαύσεις την ελευθερία τους και τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία τους· όταν παραδεχόμαστε ότι ο Άγιος Αυγουστίνος είχε δίκιο: *amor more bestiarum* (αγάπη όπως των ζώων), με μία μόνο διαφορά: οι άνθρωποι είναι τα μόνα ζώα που κάνουν έρωτα πρόσωπο με πρόσωπο (με ορισμένες, φυσικά, παραλλαγές). Για το ζώο δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Για εμάς, η ζωώδης εξαίρεση είναι ο ανθρώπινος κανόνας.

Πότε είναι μεγαλύτερη η ευτυχία του έρωτα; Την ώρα της ερωτικής πράξης ή όταν η φαντασία προτρέχει και ονειρεύεται πώς θα είναι η επόμενη συνάντηση των εραστών; Η εξαντλημένη χαρά της μνήμης και, έπειτα, για άλλη μια φορά, η άφθονη επιθυμία, ενισχυμένη από τον έρωτα, μια νέα ερωτική πράξη: είναι άραγε αυτή η ευτυχία; Η ηδονή του έρωτα μας αφήνει αποσβολωμένους. Πώς είναι δυνατόν ολόκληρη η ύπαρξή μας, χωρίς καμία απώλεια ή εγκατάλειψη, να χάνεται μέσα στη σάρκα και στο βλέμμα του αγαπημένου προσώπου και, ταυτόχρονα, να χάνει κάθε αίσθηση του εξωτερικού κόσμου; Πώς είναι δυνατόν αυτό; Πώς μπορεί κανείς να πληρώσει για αυτή την αγάπη, αυτή την ηδονή, αυτή την ψευδαίσθηση;

[....]